42ثانياً شعارى سر دادند كه شايد بهره‌بردارى كنند:

گفتند: اعْلُ هُبَل اعْل هبل پيامبر بلافاصله فرمود بگوييد: اللّٰه اعلى و اجل.

گفتند: ان لنا العزّى و لاعزّى لكم پيامبر بلافاصله فرمود بگوييد: اللّٰه مولنا و لا مولى لكم.

نتيجه نبرد:

نتيجۀ ابتدايى پيروزى مسلمانان و فرار دشمن.

نتيجۀ نهايى شكست مسلمانان و...

عوامل پيروزى رهبرى و فرماندهى پيامبر ايمان قوى رزمندگان عشق به شهادت‌رزم افرادى چون امير (ع) كه مفتخر گرديد به نداى: لافتى الاّ على لاسيف الا ذوالفقار.

عوامل شكست سستى در ادامه نبرد سرپيچى از فرمان پيامبر در حفظ گردنه نزاع بر سر تقسيم غنائم «وَ لَقَدْ صَدَقَكُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰى إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَ عَصَيْتُمْ... ¹

كشته شدگان قريش بيست و دو نفر و شهداى اسلام هفتاد و اندى نقل شده است.

برخى نكات، شايان توجه بيشتر است مانند:

برخورد هند زن ابوسفيان با بدن حمزه سيد الشهدا.

از همسر عمروبن جموح كه چند شهيد داده بود وضع جنگ را پرسيدند گفت: خدا را شكر كه پيامبر سالم است.

داستان حنظله غسيل الملائكه.

حضور على بن ابيطالب كه 12 تن از كشتگان قريش با ذوالفقار وى بدرك واصل شدند. و با وجود 50 زخم در بدنش پروانه‌وار از شمع وجود پيامبر (ص) دفاع مى‌كرد.

از حوادث سال سوم هجرى، ميلاد تابناك امام مجتبى (ع) در نيمه رمضان است.

* *

سال چهارم: رويدادهاى عمده عبارتند از:

1 - حادثه رجيع و بئر معونه.

* در هر دو حادثه مبلّغانى به مناطق مختلف اعزام شدند كه در مسير ابلاغ رسالت الهى خود، هدف دشمن قرار گرفته و به شهادت رسيدند. در حادثه اول شش نفر و در رخداد دوّم 40 نفر بودند.

2 - غزواتى چون: غزوة بنى‌النضير، غزوه ذات الرقاع.

3 - ميلاد نوربخش امام حسين - عليه السلام - در سوم شعبان.

* *

سال پنجم: رويدادهاى عمده عبارتند از:

1 - غزواتى چون: غزوه دومة الجندل.

2 - پايان بخشيدن به غائله بنى‌قريظه.

3 - جنگ خندق (احزاب) كه شرح آن در زير فهرست مى‌گردد:

چون دسته‌هاى مختلف از مشركان و نيز از يهوديان در آن شركت داشتند آن را «غزوۀ احزاب» و چون در اين جنگ به پيشنهاد سلمان فارسى اطراف مدينه «خندق» حفر گرديده بود آن‌را «غزوۀ خندق» نيز خوانند.

از سه هزار مسلمان، هر ده نفر متصدى حفر چهل ذراع گرديد. در اين صورت طول خندق دوازده هزار ذراع يعنى نزديك پنج و نيم كيلومتر خواهد شد.

تعداد نيروهاى احزاب حدود ده هزار تن نقل گرديده است.

مقر نيروهاى اسلام در دامنه سلسله جبال «سلع» كه اكنون مساجد سبعه در آن واقع است، قرار داشته است.

دشمن يك ماه پشت خندق ماند و تنها چند تن معدود توانستند از آن عبور كنند.

بنى قريظه كه در داخل محدوده خندق بودند پيمان شكنى نموده و قول مساعدت به نيروهاى متحدين را دادند. اينجا بود كه پيامبر براى تقويت روحيه سپاه اسلام فرياد زدند:

«اللّٰه اكبر! ابشروا يا معشر المسلمين بالفتح»

از جمله قهرمانانى كه از خندق عبور كرده بودند «عمروبن عبدود» بود.