51نظريۀ سوّمى نيز هست كه معتقد است اسماعيل آن را با كلنگ حفر كرد 1 يا ابراهيم آن را حفارى نمود 2 كه ايندو گفتۀ اخير و مفاد آن، با سودن پاى اسماعيل يا جبرائيل و جوشيدن آب زمزم منافاتى ندارد. چه، طبيعى است كه اگر بخواهند چشمهاى را بهصورت چاه درآورند بايد آنرا حفر كنند تا به سرچشمۀ اصلى برسند و آب بيشترى فراهم آيد و ماندگار شود. بنابراين، جاى ترديدى نيست كه سرآغاز پيدايش چشمه يك اتفاق غيرعادى و تحت امر الهى بوده و بهصورت چاه درآمدنش بهدست بشر و با حفارى او انجام شده است.
زمزم پديدهاى تاريخساز
پيش از پرداختن به جزئيات مورد اختلاف، شايسته و سزاست ماجرايى را كه به پديدار شدن زمزم انجاميد و قلّۀ باشكوهى است در تأسيس كعبه و حج و تاريخ مكه و حرم و نكات زيبايى را دربر دارد، به استناد روايات و تاريخ از نظر بگذرانيم و سپس به تحليل جزئيات آن بپردازيم.