116كه از «مكه» به «منى» بيايد، و دو مرتبه از آنجا به «رمى جمرات» شروع كند.

رأى بعضى از علماى اثنا عشريه، مثل مرحوم حاجى ميرزا محمود حجة الاسلام بروجردى - طاب اللّٰه ثراه - ، و جماعتى ديگر بر اين است كه در «ايام تشريق»، كلّيةً يعنى روز يازدهم و دوازدهم و سيزدهم، اعمال روز دهم را هر كس بجا آورد حجّش فوت نشده (انتهى)

اهل تسنّن حج نساء را حرام مى‌دانند، بعد از اتمام عمل حج و طواف، هفت مرتبه «سعى ما بين صفا و مروه» بايد نمود، و از آنجا به «منا» رفته، از وقت مغرب به نيت واجب، در آنجا توقف كرد، و روز يازدهم بايد هفت عدد سنگ بر آن دو ميل سنگى زد، كه واجب است، شب دوازدهم نيز بايد به نيت وجوب در «منا» خوابيد، و پيش از ظهر دوازدهم رو به ميل‌ها رفت، و بر هر يكى از سه ميل، هفت سنگ ريزه بايد زد كه واجب است، از آنجا بايد به «مكه» آمد، عمل‌ها تمام است، كار منحصر است به حمام رفتن و رخت پوشيدن و راحت كردن، تا روز بيست و پنجم كه روز حركت است.

ولى آن دو شب در «منا»، چراغان و آتش بازى، هنگامۀ غريبى است، به اين معنى كه شب يازدهم چراغان شيعه، و شب دوازدهم چراغان سنّى‌ها است، و رؤساى آتش بازى سه دسته است، كه جدا جدا شليك مى‌كنند، «دستۀ امير حاج شامى»، كه يك سمت از دو طرفِ مناره‌هاى «مسجد خَيْفْ» كه «منا» واقع و «جناب رسول» در آن نماز فرموده، به تركيب خاصى مفتول بندى كرده بود، و با چهار صد سوار همراهان خود، متوالياً به تفنگ و طپانچه و سه ارّاده توپ، شليك مى‌نمودند «دستۀ شريف مكه» با «پاشاى جده» متّفق است، دو هزار سرباز نظام، دوازده عرّاده ¹ توپ، بيست و چهار پوند، و دو هزار تفنگ‌چى، عربِ حربى شلّيك مى‌نمودند.

به اين قسم كه تفنگچى‌هاى عرب را، در دامنۀ كوه «منا»، دسته دسته جا داده بودند، و نظام توپخانه در اردو و مفتول بندى‌ها و آتش بازى‌ها، دور چادر خودشان بود، بدين منوال هر سه دسته از تفنگ چى و نظام و توپخانه، يك جا بدون نوبه، دو ساعت [و] نيم تمام، موافق ساعت شلّيك مى‌كردند، صداى توپ و تفنگ در ميان آن كوه، خيلى معركه