71چند سالى است كميسيونى به نام «كميسيون حج» تشكيل شده ولى تا به حال كارى براى حلّ مشكلات اين وظيفۀ دينى انجام نداده است. در سال گذشته (1330ش) از طرف دولت دربارۀ حج نظرى داده نشد، مردمى به اميد آنكه دولتِملّى مساعدت خواهد كرد، از اطراف به تهران آمدند، دستور مقدمات هم داده شد، ما هم از كسانى بوديم كه اوراقى پر كرديم و پشت ميزهاى كلانترى و شهربانى ايستاديم، آمپول ضد وبا و طاعون تزريق شديم و بيمار شديم، ولى ناگهان از طرف دولت اعلام شد كه بهداشت بينالمللى خبر داده در چند كيلومترى سرحدات حجاز چند بيمار مشكوك ديده شده! و به طور خصوصى مىگفتند به خاطر وضع اقتصادى است، ما هم به مراجع سياسى رجوع كرديم، گفتند امسال مردم از رفتن خوددارى نمايند، سال ديگر دولت با روش صحيحى اجازه خواهد داد.
سال 30 گذشت و هر كس وسيلهاى داشت و توانست، از راه دلاّلهاى ادارۀ تذكره و سفارشها براى سال 31 تذكرۀ عراق گرفت. دوستان ما هم تذكرۀ عراقى گرفتند، موسم حج نزديك شد، مستطيعها به اميد دولت ملّى از اطراف ايران، از شهرها و دهات و قصبات به تهران روى آوردند، از خانواده و خويشان و دوستان وداع كردند، كارهاى خود را مرتب نمودند، مردم بدرقهشان كردند. هر روز كه مىگذشت وقت تنگتر و جوش و هراس بيشتر مىشد، ناگهان اعلاميههاى دولت در روزنامهها منتشر شد كه در سرحدّات حجاز بيمارىهاى مشكوك ديده شده و بهداشت بينالمللى اين را تصديق نموده است. مردمِ آماده،