211
مُردم از حيوانى و انسان شدم
اين فدا نمودن خود و قربانى شدن در راه خدا، آنگاه محقق مىشود كه همراه با مبارزه با باطل و ناحق باشد. اوهام مختلف شيطانى كه مردم را به عقب مىكشد و بتهايى كه به صور گوناگون در سر راه كمال انسان قرار مىگيرند، موانع رسيدن به حقند. در مبارزه با اين موانع، پيروزى و يا شهادت، هر دو براى كمال فردى و اجتماعى فتح است. اگر تمام همتها و قدرتهاى مردمان همفكر و خداپرستى كه به معارف حقّه (عرفات) آشنا شدهاند و داراى شعور و مسؤوليت اجتماعى (مشعرالحرام) گرديدهاند، براى طرد شيطانها و از ميان بردن بتهاى متمركز شود، گرچه با انداختن چند سنگريزه باشد، همۀ شيطانها عقبنشينى مىكنند و همۀ بتها از جبروت خود طرد مىگردند. آنقدر سنگريزه اطراف اين برج ريخته است كه اگر بت مجسمى بود خُرد شده بود و اگر متحرك بود نمىتوانست از جاى خود بجنبد!
اينجا را جمرۀاخرى يا جمرۀعقبه مىگويند. بالاى اين محل گردنۀ «عقبه» و پُشت آن در سينۀ كوه درّههاى موحش خشك و سياهى