203بردند و چگونه دفنش كردند، در تاريكى شب جاى رفيق را خالى مىنگرد و انتظار زن و بچهاش را از خاطر مىگذراند؛ هاىهاى گريه مىكند.
اينجا مشعرالحرام است. دويست هزار مردم مختلف را وحدت ايمان در اينجا جمع كرده است. اين جمعيت كه به اسم و رسم يكديگر آشنا نيستند، در اينجا بايد شعور به احترام و مسؤوليت عمومى در آنها بيدار شود.
چنانكه شعور به حفظ بدن و جلب لذات و منافع فردى پيوسته بر انسان حاكم است، نوعى شعور فطرى براى حفظ منافع و مصالح اجتماع و از ميان بردن ضررها و مفاسد عمومى نيز در ذات انسان مىباشد. زمانى كه اين شعور در افراد و مللى بيدار مىگردد، از تمام مصالح و منافع شخصى بلكه از جان خود مىگذرند! و همين موجب نجات ملتى مىشود كه مراحل سقوط را مىپيمايد. پيدا شدن اين شعور در افرادى گرچه اندك باشند موانع را از سر راه اجتماع برمىدارد و آن اجتماع را براى پشت سر نهادن مشكلات و رسيدن به هدف، به راه مىاندازد و زندگى نوينى به جامعه مىدهد و اگر محيطهاى مساعدى براى تربيت و بيدارى اين غريزۀ اجتماعى فراهم نشود، كمكم شعور به حفظ منافع و لذات فردى، آن غريزۀ اجتماعى را خاموش مىكند و يكسره از كار مىاندازد.
مردمى كه از نژادها و طبقات مختلف، در اين فضاى محدود با هم آميخته و مخلوط شدهاند، همان بيدارى شعور به مسؤوليت و حفظ