166
آثار مناسك حج به حسب استعداد افراد است
اين شبهه در خاطرها مىآيد كه: نه اين نتايج در عموم حجاج محسوس است و نه اين اسرار مورد توجه! چنان كه اشاره شد، اگر اين اسرار مورد توجه باشد، روح تعبّد ضعيف مىشود، و آنچه منظور است تعبّد است.
از هزارها مؤسسۀ علمى و تشكيلات تربيتى و تأسيس بوستانها و زحمات باغچهبان، مگر چند مرد علم و هنر و چند گل زيبا به دست مىآيد؟ ولى همان اندك، زياد و پرارزش است. خسران آنگاه است كه نتيجه صفر باشد! اين اعمال و مناسك حج كم و بيش هر كس را تغيير مىدهد و آثار آن به حسب استعداد نفوس باقى مىماند. آنچه آثار خير و ايمان و صلاح و تقوا و خداپرستى و خدمت مشاهده مىشود، از ثمرات آن است. در اين ميان ممكن است در نفوسى اثر آن ناچيز باشد يا به عكس نتيجه بخشد؛ (وَ لا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلاَّ خَساراً) .
گر از برج معنا بود سير او
قال9: «اِنَّ الحَاجّ يعُودُ كَيَوم وَلَدَتهُ اُمُّهُ وَيَعُودُ مَغْفوراً لَهُ» .
با آنكه دست قدرت علم، مواد و عناصر تركيبات تكوينى را تجزيه نموده و مقدار و آثار هر عنصرى را به دست آورده، از فهم اسرار تركيب و حيات و آثار آن همى عاجز است! اسرار و آثار تركيبات تشريعى، مثل تكوينى، آنطور كه هست، در دسترس فكر انسان قرار