1041«فرقۀ اسماعيليه از ميان فرق شيعه، از باب تأثيرى كه در اوضاع دورۀ مذكور و ادب فارسى دارند، بايد بيشتر از ديگران مورد توجه باشند. ظهور اين فرقه اصلاً نتيجۀ اختلاف در امامت اسماعيل بن جعفر الصادق عليه السلام با برادر او حضرت موسى بن جعفر عليه السلام بوده است». اسماعيليه به دليل اهميت اصل تبليغ و دعوت براى آنها، به تأليف كتب و رسالات متعدد و سرودن اشعار به زبان فارسى توجه زيادى داشتند.
بزرگ‌ترين شاعر و نويسندۀ اسماعيلى، ناصر خسرو است كه علاوه بر سرودن اشعار حكمى و وعظى در سفرنامۀ خود به موضوع زيارت خانۀ خدا و مقابر اوليا و انبيا عنايت وافرى نشان داده است.
در اين‌جا با توجه به تقسيم بندى‌اى كه در مقدّمه به سفرهاى زيارتى اشاره گرديد، به نقش برخى از انواع زيارت در تبلور و غنا بخشى شعر در تاريخ ادبيات و سبك‌شناسى شعر در ايران مى‌پردازيم.
1. نقش زيارت حج (مكه) و روضۀ پيامبر صلى الله عليه و آله در شعر فارسى
حج در لغت به معنى «قصد پى در پى» است كه به فتح حاء مصدر و به كسر آن، اسم مصدر است و در اصطلاح به زيارت خانۀ خدا با اعمال مخصوص به آن اطلاق مى‌شود و اقسام و اعمال ويژه‌اى دارد: حج تمتّع، حج افراد و حج قِران. 1
دكتر شميسا در مورد اصطلاحات اسلامى در شعر دوره‌هاى نخستين مى‌نويسد:
از ويژگى‌هاى فكرى شعر سده‌هاى اول تا سوم، يعنى سبك خراسانى، آن است كه اشاره به معارف اسلامى، حديث و قرآن (و زيارت) در آن كم است و آنچه هست صورى است و عميق نيست و به اصطلاح مورد بحث و فحص و بسط قرار نمى‌گيرد و شاعر از آن مضمون نمى‌سازد و يا استفادۀ تمثيلى نمى‌كند و از آن بيشتر در جهت مدح ممدوح (پادشاهان) يا وصف معشوق استفاده مى‌كند. براى مثال فرخى