109گرچه به نماز، روزه، زكات و حج هم موفق بشود انسان نيست؛ چرا كه ولديت سر عبادتهاست و انسان ساز است.
بنابراين، طبق روايات نقل شده، دستورات دينى ظاهرى دارد و باطنى كه باطنش با جان ما كار دارد.
ديگران كه مسأله اخلاق را در حد ملكات «فاضله» يا «رذيله» تبيين مىكردند، مسألۀ تجسّم خود انسان و تجسّم انسان به صُور ملكات نفسانى را نمىتوانستند تبيين كنند. گرچه نقل مىكردند و تعبداً مىپذيرفتند كه بعضى از افراد به صورت حيوان محشور مىشوند، ولى راه علمى نداشتند. اما بر اساس دو مبناى حكمت متعاليۀ: «جسمانيّةُ الحدوث و روحانيّةُالبقاء» و «حركت جوهرى»، به خوبى مىتوان براى اين روايات يك راه علمى درست كرد، و مىتوان پىبرد كه چطور يك شخص به صورت حيوانيت حركت مىكند يا به صورت انسان حركت مىكند، واقعاً مىشود حيوان، در عين حالى كه انسانى است كه حيوان شده است. نه اينكه يك حيوانى مىشود در عرض انسان نظير حيوانات ديگر و گرنه آن عقوبت و كيفر نبود بلكه يك حيوانى است در طول انسان؛ يعنى ميمون انساننما، خوك انساننما، گرگ انساننما و سگ انساننما و مانند آن.
مطلب ديگر آن است كه: در جريان حج، ذات اقدس اله فرمود: «فِيهِ آيٰاتٌ بَيِّنٰاتٌ » 1. گرچه در بسيارى از موارد مراد از آيه، اصل و علامت است ولى دربارۀ حج فرمود: «آيٰاتٍ بَيِّنٰاتٍ ». آيات فراوانى در مسأله حج است. زائران بيتاللّٰه در حج نشانههاى زيادى مىبينند. گاهى كسى نه به قصد حج يا عمره، بلكه به قصد تجارت به مكه و مدينه مىرود. آن