165

تزكيه روح در پرتو شناخت اسرار

بخش مهم تزكيۀ نفوس در پرتو آشنايى با اسرار عبادت‌ها و دستورهاى دينى است. تعليم كتاب و حكمت كه در آيۀ شريفۀ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتٰابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ يُزَكِّيهِمْ ¹آمده، هم عقايد و اخلاق و اعمال عبادى و هم مسائل اقتصادى، سياسى، نظامى و مانند آن را در بر مى‌گيرد. از اين‌رو تزكيۀ مزكورِ در آيه نيز براى بيان باطن همۀ اين امور است و همان‌گونه كه تزكيۀ هر عمل به سبب نيل به اسرار آن عمل است، هر عملى سرّى دارد كه توجه به آن مايۀ تزكيۀ روح است.

حج، مانند ديگر عبادت‌ها، آداب و سنن و فرايضى دارد كه براى تهذيب نفس است. محرمات حج براى تطهير قوايى است كه احياناً گرفتار عصيان و تباهى مى‌شود. چنان‌كه آيۀ شريفۀ فَلاٰ رَفَثَ وَ لاٰ فُسُوقَ وَ لاٰ جِدٰالَ فِي الْحَجِّ ²به سه مورد از محرمات حج كه هريك در تطهير يكى از آن قواى نفسانى نقش دارد اشاره مى‌كند. يعنى فَلاٰ رَفَثَ به پاك كردن قوه شهويه، لاٰ فُسُوقَ به تطهير قوۀ غضب و لاٰ جِدٰالَ به تهذيب قواى فكرى نظر دارد. با طهارت اين قواى سه‌گانه همۀ كارهاى انسانى پاك مى‌شود؛ زيرا هر كارى كه از انسان صادر مى‌شود با تحليل دقيق به يكى از سه قوه باز مى‌گردد. تفصيل اين مطلب بر عهدۀ علم اخلاق است.

شايان ذكر اينكه، هر عملى از مصدر خاص صادر مى‌شود و از خصوصيت آن حكايت دارد. از صدر مشروح، عمل خالص و مشروح صادر مى‌شود كه نه به نقصْ مبتلا و نه به عيبْ آلوده است. بر اين اساس، زائر بيت‌الله به هر ميزان كه به اسرار حج آگاه باشد، حج او خالصانه و خلوص او مشروح‌تر است؛ زيرا خلوص كه معيار بهره‌مندى از ثواب و شأنى از شئون عقلى عملى است، مسبوق به معرفت است و معرفت از شئون عقل نظرى است. شخصِ سالك بايد ابتدا مراحل عبادى را بفهمد، تا برابر فهم و معرفت خود،