84به نعمت او برادر يكديگر گشتيد. 1
پيماننامه مدينه كه بايد آن را كاملترين و جامعترين اعلاميۀ حقوق انسانى خواند در اين شهر و بهفاصلۀ كمتر از يك سال از هجرت نوشته شد.پس از آن مدينه مركز حكومت اسلامى گرديد.پس از رحلت پيغمبر تا سال سى و پنجم هجرى سه خليفه اين شهر را مقر حكومت خود قرار دادند.
هر چند ازآن پس مركز خلافت به كوفه و سپس به دمشق و بغداد منتقل شد اما مدينه موقعيت معنوى خود را تا سدۀ چهارم هجرى همچنان نگاهداشت و جايگاه علم و ادب و موطن بسيارى از علما،فقها و صالحان بود.
وضع شهر مدينه در عهد پيامبر خدا و ابوبكر و عمر از جهت عمران و آبادانى تغييرى چندان نيافت.نخستين بار عثمان بود كه براى خود خانهاى از سنگ و گچ ساخت كه درهاى آن از چوب كاج بود.
در سال چهل و يكم هجرت كه معاويه خود را خليفۀ مسلمانان خواند،براى اين كه بزرگان مهاجر را همراه داشته باشد و نيز از آن جهت كه گروهى از خاندان او در اين شهر بسر مىبردند از بذل مال به آنان دريغ نكرد.اين روش در تمام دوران حكومت اموى ادامه داشت و در نتيجه مدينه از جهت عمران و آبادى پيشرفتى بزرگ كرد.اما به موازات برخوردارى اين بزرگان از مال و آسايش،فساد اخلاق نيز در