78حج در كجاست؟ حج چيست؟ «بنده» كيست و «آزاد» كدام؟ اين همه چشم گريان و دل اميدوار، به درگاه خدا آمدهاند.
اين همه زائر، بر گِرد خانۀ خدا و يادگار ابراهيم خليل مىچرخند.
اى ابراهيم! تو كيستى و چه كردهاى و اسماعيل و هاجرت كه بودند و چه كردند؟ زمزم و صفا و مروه، يادگار آن عشق زلال و عبوديّت ناب است.
اينجا، گردنها همه در پيشگاه خدا كج است و سرها بر سجده و چشمها پر اشگ و دستها به نيايش باز.
«منا»، حال و هواى ديگرى دارد و «عرفات»، رمز و رازى ديگر.
«طواف» خود دريايى از معرفت و عشق و شيفتگى و جذبه است.
سنگهاى روى هم قرار گرفتۀ «كعبه»، تاريخ مجسّم توحيد است. و «حجرالأسود»، نشان پيمان خدا با بندگان.
تو از كجا آمدهاى؟ و به كجا آمدهاى؟ چه كسى تو را آورده و وسيلۀ پذيرايى در اين ضيافت معنوى چيست و رهاورد عرفانى تو و سوغات معنوى زائر اين ديار چيست؟ اينجا مفهوم «حيات» را، راز «زندگى» را، شكوهِ اسلام