57حرم تعدّى كند.
خداوند به دعاى ابراهيم پاسخ مثبت داد و همهگونه ارزاق در اين سرزمين، كه فاقد آب بوده و بوته و گياهى قابل توجه در آن نمىروييد، به سوى آن كشاند؛ چنانكه اين حقيقت از دوردستترين اعصار تا زمان ما آشكارا جلب نظر مىكند.
بحث ما در مسألۀ طواف به سرگذشت گذراى بناى كعبه توسط ابراهيم و اسماعيل انجاميد و خواستيم خاطرنشان سازيم كه حاجيان برگرد چه خانهاى طواف مىكنند؛ خانهاى كه مطاف فرشتگان و شمار فراوانى از انبيا تا زمان حضرت ابراهيم بود و يكتايى معبود و وجودى را - كه فقط و به تنهايى - درخور پرستش است در اذهان ما بيدار مىسازد.
و چنين هدفى، ابراهيم شركستيز و بتشكن را درخواست مىكرد كه كانون توحيد را از نو بنا و بازسازى كند؛ ابراهيمى كه در جهت احياى انديشۀ توحيد و يكتاپرستى لحظهاى آرام نمىگرفت و پيشينۀ مبارزات او با شرك، توأم با بانگ و فريادى آغاز شده بود كه «بابل» را - كه حدود سى و هفت قرن را در پرستش بتها پشت سر نهاده بود - لرزاند، فرياد و بانگى كه طنين صداى آن در هر عصر و هر محيطى همواره سامعۀ بشرى را مىنوازد؛ زيرا پرستش بتها - اين پرستش فرومايه كه عقل و خرد آدمى را به ابتذال و فروهشتگى سوق مىداده و بايد اين چنين پرستشى را زاده و بازدهِ خرافات و اوهام و ياوهانديشى برشمرد - آثار آن حتى تا زمان معاصر كه عصر پيشرفت علم و تكنولوژى است هنوز دست از سر گروههايى از مردم برنمىدارد.
هنوز هم پارهاى از اديان در جهانِ معاصر بتها را سمبل بسيارى از مقدسات تلقى مىكنند؛ از اجرام سماوى گرفته تا جانوران زمين و پرندگان