67است؛ اُدْعُ إِلىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ... 1 مى‌تواند همين موقعيت شناس باشد. بدون شناخت زمان و مكان و موقعيت‌هاى ديگر، مبلغ نمى‌تواند برنامه‌ريزى صحيح و پاسخگويى مناسب به نيازهاى تبليغى داشته باشد.
زمان‌شناسى به برنامه‌ريزانِ تبليغ، اين امكان را مى‌دهد كه از زمان عقب نمانند و بر حسب مقتضيات آن ابزارها و شيوه‌هاى تبليغاتى را متحوّل كنند. همچنين رعايت مقتضيات مكانى براى موفقيت تبليغات الزامى است. ملاحظه برنامه‌هاى تبليغاتى اسلامى در مساجد نماز جمعه، عيد فطر و قربان، برنامه‌هاى تبليغى حج، اعلام برائت از مشركان در منا و عرفات كه در سيرۀ تبليغى پيامبر اسلام قابل ملاحظه است و اعزام مبلّغان و نظاير آن، نمونه‌هايى است از توجه پيشوايان اسلام به نقش مكان و زمان در پيشبرد اهداف تبليغى. 2
در قرآن‌كريم، آنجاكه از رسالت پيامبران سخن مى‌گويد، ملاحظه مى‌كنيم كه هر پيامبرى به وضعيت خاص و زمان و مكان رسالت خود و نياز زمان عنايت داشته است؛ مثلاً در دعوت ابراهيم، كه بنيانگذار آيين توحيد پس از نوح است، تكيه بر مبارزه با خرافۀ شرك و انديشۀ بت پرستى و خضوع در برابر كواكب و اقطاب قدرت بوده كه چهرۀ خدايى گرفته بودند. در دعوت لوط بُعد اخلاقى بيشتر جلب نظر مى‌كند؛ چرا كه انحراف جنسى و اخلاقى دامنگير قوم او بوده است. در دعوت شعيب اصلاح ساختار اقتصادى بيشتر مورد توجه قرار گرفته؛ زيرا چپاول و تطاول در امور مالى رايج بوده است. در دعوت صالح مبارزه با دنيازدگى