145شيطان است، به فرمودۀ قرآن: وَ لاٰ يَغُرَّنَّكُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ . ¹ به‌گفتۀ اهل معرفت، دل مؤمن بايد همواره در ميان «خوف و رجا» در تردّد باشد. بدين ترتيب مبلّغِ كار آزموده كسى است كه دل مخاطب خود را ميان اين دو حالت نگهدارد. حضرت على عليه السلام مى‌فرمايد:

«الْفَقِيهُ كُلُّ الْفَقِيهِ مَنْ لَمْ يُقَنِّطِ النَّاسَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ وَ لَمْ يُؤْيِسْهُمْ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ وَ لَمْ يُؤْمِنْهُمْ مِنْ مَكْرِ اللَّهِ». ²

يكى از آفات عمل صالح كه نيرنگ شيطان در آن دخالت دارد، غرور و عُجب است كه گاه اين آفت گريبان زائر را مى‌گيرد و با اين عنوان كه ميهمان خدا بوده و اعمال حج را انجام داده است، نوعى خود بزرگ بينى به او دست مى‌دهد و افراد كم ظرفيت را به نوعى سركشى و كبر مبتلا مى‌سازد كه در اعمال و رفتار آنها مشهود است.

با چنين حالتى بايد مبارزه كرد و مخاطب را از ظواهر، به واقعيات هدايت نمود. براى اين مقصود، ذكر حالات اولياى خدا و تواضع و فروتنى آنها در مراسم حج مؤثر است؛ از جمله ذكر حالات امام سجاد عليه السلام كه هنگام گفتن تلبيه مى‌گريست و در زبانش لكنت ايجاد مى‌شد و به راحتى نمى‌توانست لبيك بگويد و مى‌فرمود: مى‌ترسم در جواب من بگويند «لا لبّيك» جايى كه آن امام معصوم، آنگونه تذلّل و تواضع دارد و از قبولى عمل خود بيمناك است، چگونه خواهد بود حال ما گنهكاران، كه