116بهره‌مند مى‌شوند ولى انديشمندان و غوّاصان و درد آشنايان امّت اگر دل به درياى معارف آن بزنند و از نزديك شدن و فرو رفتن در احكام و سياستهاى اجتماعى آن نترسند، از صدف اين دريا گوهر هدايت و رشد و حكمت و آزادگى را بيشتر صيد خواهند كرد و از زلال حكمت و معرفت آن تا ابد سيراب خواهند گشت...» 1
حج شعار جاودانه‌اى است كه خداوند عزت و شوكت مسلمانان را بدان مرهون ساخته است و بدين مقياس بايد مورد تجزيه وتحليل قرار گيرد و در آثار عرفانى و اخلاقى، اجتماعى و سياسى آن به‌طور جداگانه تأمل شود كه در هر بررسى و تحقيق، نكته‌هاى ناشناختۀ جديدى از آن رخ مى‌نمايد و عظمت اين فريضه آشكارتر مى‌گردد؛ فريضه‌اى كه از بُعد انسان سازى و تكامل‌بخشى معنوى، تجديد ذكر خدا، تذكارى از قيامت، تجلّى و روح تعبّد و تسليم است، صبر و كفّ نفس را تعليم و تمرين مى‌دهد. انفاق و ازخود گذشتگى را مى‌آموزد. خضوع و تذلّل انسان را در برابر قدرت مطلقۀ جهان هستى به نمايش مى‌گذارد تا رضوان و غفران خداوندى را با خود آورد و از اين بابت با نقش سازنده‌اى كه در تربيت اخلاقى و معنوى انسان دارد، مى‌تواند نقطۀ تحوّل حج‌گزاردن باشد.
پيمودن طريق سير و سلوك آن، ره‌توشه‌اى براى همۀ عمر و سرچشمه‌اى زايا و پويا و همراه با بركات و نعمات الهى است و اگر حج‌گزار به اين سرمايۀ غنى دست يافت، به منافع حج راه يافته است. از اين‌رو، مبلغان بايد حج‌گزاران را به محتواى حج و آثار و بركات آن توجه دهند و به غناى روحى برسانند.