105حاذق و داروى مناسب مى‌تواند آلودگى را از جان آنها بزدايد و مستعدّ پذيرش مواعظ و تعاليم گرداند؛ به بيان قرآن كريم، اينان بايد تزكيه شده و سپس تعليم داده شوند؛ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتٰابَ وَ الْحِكْمَةَ . ¹

گروه سوم: افرادى كه آلودگى جانشان به مرحلۀ خطرناك و غيرقابل علاج رسيده است. در آيات و روايات، از آنها به مردگان بى احساس و شعور تعبير شده است؛ إِنَّكَ لاٰ تُسْمِعُ الْمَوْتىٰ وَ لاٰ تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعٰاءَ إِذٰا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ . ²

مسؤوليت مبلّغ در برابر اينان تنها اتمام حجت و قطع عذر است؛ همانگونه كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله از تبليغ و دعوت اين قشر از مخاطبان نيز فروگذار نكرد تا آنها را حجتى بر خدا و رسول نباشد؛ لِئَلاّٰ يَكُونَ لِلنّٰاسِ عَلَى اللّٰهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ ³ و اگر به هلاكت افتادند، از روى آگاهى و بيدارى باشد؛ لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ يَحْيىٰ مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ . ⁴

قرآن با مخاطبان عصرها

در اينجا دريغمان آمد كه از نكته‌اى مهم در اعجاز قرآن‌كريم غفلت شود و آن رعايت حال مخاطبان در ادوار مختلف حيات انسانها تا پايان كار اين عالم است. در عصر نزول قرآن، بيشتر مخاطبان آن، مردم بى‌فرهنگ و تازه از جاهليت رسته بودند و طبعاً مى‌بايست ظرفيت روحى و توان فكرى و ساير شرايط اجتماعى و زمانى و مكانى آنان رعايت