287و ترس حركت كرده و پيوسته از زير بار سفر شانه خالى نكرده است.
فلسفۀ ديگر حج، تأمين منافع همۀ خلق، و ايجاد شوق و رغبت به لطف و رحمت خداوند و بيم و ترس از عقوبت و مجازات اوست، چنانكه حج، قساوت و سنگدلى، خساست نفس و گدامنشى و فراموشى ذكر و ياد خدا را از بين مىبرد، و نيز اميدها و آرزوهاى بىاساس را قطع مىكند، تا با همه تجديد رابطه و تنظيم حقوق شود و با مهار نفس امّاره بتواند از فساد و تباهى بازايستد و با برادران دينى، دوستى و روابط صحيح برقرار نمايد.
منفعت و فلسفۀ ديگر حج اين است، كه عموم مردم از شرق و غرب، آنهايى كه در خشكى كار مىكنند و آنهايى كه در دريا، آنهايى كه به حج آمدهاند و آنانى كه آن جا حضور ندارند، از تاجر و سوداگر، مشترى و فروشنده، كاسب و خريدار، به صادرات و واردات و خريد و فروش مىپردازند و بالاخره آنان كه از اطراف و جاهاى ديگر آمدهاند، احتياجات و كالاهاى مورد نياز خويش را تأمين مىكنند و خلاصه جامعه از اين گونه منافع و سودها بهرهمند مىگردد و اين است، كه خداوند فرموده: «تا شاهد منافع گوناگون آن باشند.» 1
بارى، علاوه بر اين كه از بيان امام رضا عليه السلام منافع فرهنگى حج نيز روشن شد، به منظور اهميّت جنبۀ منافع فرهنگى حج، در فراز ديگرى از سخنان آن حضرت مىخوانيم: مَعَ مٰا فِيهِ مِنَ التَّفَقُّهِ، وَنَقْلِ أَخْبٰارِ الْأَئِمَّةِ عليهم السلام إِلىٰ كُلِّ صُقْعٍ وَنٰاحِيَةٍ... 2.
از ديگر منافع حج، تفقّه و داناشدن به احكام و معارف دين و انتقال