253برادر مؤمن حلال نيست، مگر با رضايت وى (و بر اساس موازين شرعى).
اكنون دقّت كنيد، زائرانى كه در حال احرام و در ساير مراحل مناسك حج، نهايت مراقبت را براى پرهيز از «مال حرام» و تجاوز به حقّ ديگران معمول داشتهاند، تا حجّ آنان صحيح صورت گيرد و از تأثيرپذيرى ايمانى و عرفانى و سازندگى آن برخوردار باشند، با شنيدن اين پيام پيامبر صلى الله عليه و آله به چه تحوّل اعتقادى و اخلاقى بزرگى دست خواهند يافت، تا پس از آن هرگز گرد مال حرام نگردند و اين درس بزرگ و سرنوشتسازى در زندگى پاك اجتماعى و به وجود آوردن يك اقتصاد سالم و صالح خواهد بود.
همچنين پيامبر صلى الله عليه و آله در اين بيان، دو موضوع مهم: حفظ امانت ديگران و بازگرداندن آن را به صاحبش و نيز خوددارى از «رباخوارى» را كه ميراث عصر جاهليّت بود، يادآور مىشود، و رعايت آنها را از وظايف واجب هر مسلمانى اعلام مىكند.
ج: حقوق اجتماعى
رعايت حقوق اجتماعى كه اساس يك جامعۀ سالم را استوار مىسازد و مناسبات «روابط اخلاقى و انسانى» را تبلور عينى مىبخشد، در مراحل مختلف «مناسك حج» مشاهده مىشود.
رسول گرامى اسلام، در خطابۀ خويش اينگونه بيان مىدارد:
أَيُّهَا النّٰاسُ! إِنَّ دِمٰائَكُمْ وَأَعْرٰاضَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرٰامٌ إِلىٰ أَنْ تَلْقُوا رَبَّكُمْ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هٰذٰا، فِي شَهْرِكُمْ هٰذٰا، فِي بَلَدِكُمْ هٰذٰا... 1