111سالى يكبار جمع شدن عقلا و مستطيعان ملت اسلام در مركزى كه خداوند بزرگ امنيت آن را از هر سو به وسيلۀ مقررات خاصش تأمين كرده، در ميان آداب الهى از مهمترين آداب و در ميان مراسم از باعظمتترين مراسم است.
البته مسلمانان از لحظۀ انعكاس نور حق در دلهاشان و از همان هنگامى كه زبانشان به كلمۀ توحيد و اقرار به معارف بازگرديده با طرق مختلفى كه حضرت او معين فرموده، از قبيل نماز، روزه، جهاد، امر به معروف و نهى از منكر، تعاون، احسان، تقوى، عدل و داد، محبت و همبستگى و... به سوى او آهنگ كرده و براى او بهپا خاستهاند، بر گرد مركز اين حقايق گرديدهاند و در هر مقامى نوعى حج بهجاى آوردهاند، ولى مسئلۀ حج بالخصوص در ماه ذى الحجه در سرزمين مكه و كنار خانۀ خدا، امتيازات مخصوصى دارد كه ديگر احكام الهى آن را ندارند.
چه نيكوست كه در جنب اين عمل عظيم، مكلف با بيدارى دل از ابتدا تا انتهاى مراسم را توجه كند و آنگونه كه شايستۀ يك مهمان خداست قدم در وادى اجراى مناسك بگذارد، شايد شكوه معنوى حج ديدۀ باطنش را باز كرده، بتواند عمق مسائل را بيابد و انقلابى در روح و عقلش ايجاد شده، از بند ظاهر رهيده به فضاى بىكران عالم معنى قدم گذارد و با شاهباز انديشه به سوى محبوب به پرواز آيد.
حج و جهاد؛ رهبانيت در اسلام
مرحله نظر انداختن به اسرار و رموز و حقايق حج از دشوارترين مسائل اين مبحث است.