92آن‌ها بر ستونها ثبت است. ¹

مقدسى در ارتباط با ديدنى‌هاى مكّه و آنچه جلب توجه او را كرده، سخن گفته است؛ از جمله در بارۀ خانۀ حضرت خديجه عليها السلام ، غار ثور، غار حِرا، كوه قعيقعان، قبر ميمونه، قبر هود، قبر فضيل و سفيان و وهب، زيارتگاه‌ها، مسجد شجره، حجر، طاغيه، مُخلاف، معاذ، مسجد بئر معطّله، مخلاف بون، كه قصر مشيد در آنجا قرار دارد، مخلاف مرمل، مخلاف صنعا، چاه عثمان، عرج، مرون، حجر، طاغيه، سروات، كمران و... سخن گفته و در بارۀ هر يك توضيحاتى داده است.

مقدسى از جهت اهميّت مذهبى، از كوه‌هاى مقدّس مجاور كعبه نيز سخن گفته و به مناسبت از كوه‌هاى ديگر كه در نزد ساير ملل از قداستى برخوردارند، بحث كرده است. از جمله: كوه زيتا، كوه صديقا، كه اوّلى مشرف بر بيت المقدس و دومى محلّ آرامگاه صديقا ميان صور و قدس و بانياس و صيدا واقع است. وى در اهميت و اعجاز كوه صديقا و آرامگاه صديقا گفته است: از اشخاص مورد اطمينان و ثقه شنيده كه گفته‌اند: وقتى سگ‌ها به دنبال شكار مى‌رفتند، به محض اينكه شكار به مرز بارگاه مى‌رسيد، برمى‌گشتند و ديگر شكار را تعقيب نمى‌كردند. از كوه لبنان، كوه جولان و كوه لكام نيز مطالبى آورده و دربارۀ قداست آنها به تفصيل بحث كرده است.

حال كه سخن از كوه‌هاى مقدّس به ميان آمد، بى مناسبت نيست كه شرح مبسوطى را كه مير چاالياده در ارتباط با قداست سنگ و تجلّيات قدرت در سنگ، در كتاب ارزشمند خود (رساله در تاريخ اديان) آورده به اختصار نقل كنيم، تا هم به وعده‌اى كه داده‌ايم عمل كنيم و هم در ارتباط با قداست حجرالأسود به پيشينۀ احترام سنگ در نزد اقوام مختلف نظرى بيافكنيم. ابتدا نظر «جان - بى - ناس» را از كتاب تاريخ جامع اديان مى‌آوريم، سپس به بحث مفصّل مير چاالياده مى‌پردازيم.

7 - تاريخ جامع اديان

جان - بى - ناس در تاريخ جامع اديان مى‌نويسد: آدميزاد هر چه در زير زمين