78
نخستين توسعۀ مسجد الحرام
ازرقى گويد : نخستين توسعۀ مسجد الحرام به دستور مهدى خليفۀ عباسى كه در سال 160 هجرى به حج آمده بود آغاز شد. او در اين باره به سخن چند تن از پيران مكّه استناد كرده است.
لازم است اضافه كنيم اين توسعهها از زمانى است كه مسجد الحرام در حصار قرار گرفت؛ زيرا پيشتر ديوار نداشته و خانههاى مردم از هر طرف به آن پيوسته بوده است.
براى اوّلين بار عمربن خطّاب خانههايى را خريد و خراب كرد و بر مسجد الحرام افزود.
بعضى از صاحبان خانهها در ابتدا بهاى خانههاى خود را نگرفتند و راضى به فروش نبودند ليكن سرانجام وجوه آنها را كه عمربن خطاب در بيتالمال نگهداشته بود گرفتند؛ زيرا عمر به آنها گفته بود : شما در حريم كعبه خانه ساختهايد نه اينكه كعبه در حريم خانههاى شما ساخته شده باشد. و بدين ترتيب ديوار كوتاهى بر اطراف مسجدالحرام كشيده شد.
در دورۀ خلافت عثمان ، بر جمعيت مسلمانها افزوده شد و او نيز به توسعۀ مسجدالحرام پرداخت، خانههايى را خريد و ضميمۀ مسجد كرد. توسعۀ ابنزبير پس از اين دو توسعه است و پس از آن عبدالملك مروان مسجد را مرمّت كرد ولى چيزى بر آن نيفزود. عبدالملك اوّلين كسى است كه ستونهاى مرمر را به مسجدالحرام آورد و براى آن سقفِ يك پارچهاى ساخت و با چوب ساج آراسته ، آنها را پوشانيد.
پس از او منصور عباسى در طى سه سال (از سال 137 تا 140 ه. ق.) از قسمت معروف به شامى كه در سمت دارالندوه و دارالعجله است ، مسجد الحرام را توسعه داد، با اين توسعه مساحت مسجد الحرام بيش از دو برابر شد.
از تحقيق وتفحّص در متون تاريخى چنين استنباط مىشودكه كعبه ده بار توسط افراد ذيل ساخته و تجديد بنا شده است: 1 - فرشتگان 2 - آدم عليه السلام 3 - شيثبن آدم عليه السلام 4 - ابراهيم و اسماعيل عليهما السلام ، 5 - عمالقه، 6 - جُرهميان، 7 - قصى بن كلاب، 8 - قريش، 9 - عبداللّٰه بن زبير 10 - حَجّاج.
علاوه بر اين ده مورد، براى يازدهمين بار در زمان حكومت سلطان مراد فرزند