168و تكاليف «سنويّه» كه صيام و زكات است؛ صيام امساك از خوردن و آشاميدن و زكات و انفاق است به غير،

و «تكليف و وظيفه در طول عمر» و آن حج است و زيارت كعبۀ معظّمه و انجام دادن مناسك و اعمال آن. امّا مراد كلّى حج تذكّر طريق سلوك است به حضرت حق تعالى و تقدّس و شرايط اين سلوك اصلاح نفس است كاملاً و ازالۀ صفات رذيلۀ شيطانيّه و انخلاع از عادات قبيحۀ نفسانيّه. در مدّت عمر، حج يك بار فرض است؛ زيرا كه اصلاح نفس كاملاً يك نوبت است.

نفس چون تغيير يابد جاودان باشدچنان مطمئنّه چون شود مؤمن بود او جاودان

و همچنانكه در ظاهرِ و جوبِ حج، محتاج است به صحّت بدن از براى انجام مناسك، باطن حج هم مفتقراست به صحّت نفس. ظاهر حج توجّه است به بيت‌اللّٰه الحرام و باطن حج سلوك است به حضرت حق و تحقّق به حقايق آن مناسك و استطاعت مذكوره در آيۀ شريفۀ . ..مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً نزد عامه استطاعت بدنيّه و ماليّه و نزد خاصّه قلبيّه و حاليّه است. و مقصود كلى اصلاح نفس و توجّه خاص به حضرت اللّٰه و فراموش كردن ما سوى‌اللّٰه است.

گر به حج مى‌روى چنان مى‌رو عاشقانه به پا روان مى‌رو

حافظ فرمايد:

ثواب روزه و حجِ‌ّ قبول، آنكس برد كه خاك مكيدۀ عشق را زيارت كرد ¹

آقاى محمد رضاخانى و حاج سلطان حسين تابندۀ گنابادى (رضا عليشاه) پس از آنكه در سوم ذى الحجّه به زيارت مرقد حضرت رسول صلى الله عليه و آله توفيق مى‌يابند، محرم مى‌شوند و اعمال حج با محرم شدن، كه اوّلين عمل از اعمال حج است، آغاز مى‌شود. از نظر شاه نعمت‌اللّٰه ولى «احرامِ ظاهر معلوم است اما احرامِ باطن پس از تجريد از صفات