123نواحىِ مختلف در تماس بود و بر آموختههاى خود مىافزود.
چون هدف اصلى او سفرِ قبله بود، نخست از زندگىِ گذشتۀ خود توبه كرد. او در ابتداى سفرنامه به شرابخوارى خود اعتراف كرده و گفته است: «قولوا الحق و لو على أنفسكم ». ناصر خسرو در اين سفرِ هفت ساله، چهار بار حج كرد از اين رو توصيف مكّه و ديگر اماكن و مراسم حج را بهتر از هر كسِ ديگرى انجام داده است.
ناصر خسرو در سفرنامه نويسى فضل تقدّم دارد؛ زيرا پيش از او سفرنامهاى كه يك ايرانى به زبان فارسى نوشته باشد سراغ نداريم. نه تنها در فارسى كه در عربى هم در ارتباط با حج و سرزمين حجاز اوّلين سفرنامه است. 1
مىتوان گفت كه شيوۀ سفرنامه نويسى در ادبيّات ايران را او پايهگذارى كرد.
در اين رساله هدف ما بيان سفرنامههايى است كه در ارتباط با حج و حوادث و اتّفاقات مربوط به آن سخن گفتهاند، لذا مىگوييم: كسى كه وصف مكّه و خانۀ كعبه و اعمال حج را به دقّت از اين كتاب (سفرنامۀ ناصر خسرو) خوانده باشد و زيارت بيتاللّٰه الحرام او را دست دهد، با وجودى كه فاصلۀ هزار ساله در بين است، در انجام دادن اعمال حج از آنان كه پيشتر به اداى اين مراسم توفيق يافتهاند باز پس نخواهدماند.
اضافه مىكنيم كه ناصر خسرو در سفرنامهاش تنها به ظاهر اعمال و شرح و معرّفى دقيق اماكن توجه داشته و از فلسفۀ حج سخنى نگفته است. از اينرو، اين سفرنامه تنها ارزش معرّفى دقيق از اماكن زمان مؤلّف را دارد و نظر ناصر خسرو را در ارتباط با فلسفۀ اعمال و مناسك حج بايد در شعر او يافت و ما در جاى خود به تفصيل دربارۀ آن سخن خواهيم گفت.
ناصر خسرو وقتى به جدّه مى رسد، مورد توجّه امير جدّه تاجالمعالى بن ابى الفتوح قرار مىگيرد. او از توصيف جدّه تنها به داشتن بارۀ حصين، پنج هزار سكنه، بازارهاى نيك و دروازههاى آن اكتفا مىكند و دروازهها يكى به سمت مشرق، به طرف مكه و