115گذاشتند. در نظر آنها زيارت يكى از معابد، ازلحاظ دينى كار معتبرى بود.

زيارت مكانهاى مقدّس يك رسم قديم سامى است كه يادگار آن تا ايّام عهد قديم بجا بود وشايد اصل آن از رسوم آفتاب پرستان باشد كه به هنگام اعتدال پاييزى، ضمن جشنهايى گرماى سخت را وداع گفته (قزح) خداى رعد و حاصلخيزى را استقبال مى‌كرده‌اند. در دوران پيش از اسلام، بعد از بازارهاى ساليانه در عربستان شمالى، در ماه ذى الحجّه زيارت كعبه و عرفه انجام مى‌شد. در سال هفتم هجرى حضرت محمد صلى الله عليه و آله مراسم قديم حج را، كه مربوط به كعبه و عرفه بود، مقرّر كرد.

فيليپ خليل حِتّى از قول رفعت نقل كرده كه: در روزگار ما وقتى كه فرد بدوى به طواف كعبه مى‌پردازد، به زبان عامى خود اين كلمات را تكرار مى‌كند: اى صاحب خانه، ببين كه من آمده‌ام، مگويى كه من نيامده‌ام، مرا و پدرم را بيامرز، حتّى اگر دلت نخواهد، بر خلاف خواهش دلت چنين كن؛ زيرا مى‌بينى كه به زيارت تو آمده و حج گزارده‌ام». ¹

حِتِّى مى‌افزايد: حج گزاران پياده و يا سوار برشتر، به حج مى‌رفتند، بيشتر مردان بودند ولى گاهى زنها و كودكان را هم باخود مى‌بردند و با سختى بسيار زياد، اين سفر را انجام مى‌دادند. با داد و ستد، حتّى گاهى با گدايى، خود را به مكّه و مدينه مى‌رساندند.

كاروانهاى بزرگ حج، چهار كاروان بودند كه از يمن، عراق، شام و مصر مى‌آمدند. رسم چنان بوده است كه هر يك از اين كاروانها، پيشاپيشِ كاروانِ خود، محملى مى‌فرستاده‌اند كه نشانۀ اعتبار آن كشور بود. محمل عبارت بود از تخت روانى كه بدون سرنشين بر روى شترى مى‌بسته اند و آن را بسيار مى‌آراستند.

از قرن هفتم هجرى اميران مسلمان كه مى‌خواستند استقلال خود را اعلام كنند و از طرفى خود را حامى اماكن مقدّسه بدانند، محمل‌هايى روانه مى‌كردند.

فكر ارسال محمل رابه شجرةالدار در قرن هفتم هجرى نسبت داده‌اند كه همسر يكى از آخرين پادشاهان ايوبى بوده است. ²