90جز آنجا اين جمعيت را ديده باشد. دريايى از حاجيان و به قول جلال: اغنياى دنياى اسلام كه صبحگاهان از خواب شيرين برخاسته به نماز مسجدالحرام آمدهاند. كدام مذهب اين قدر نماز دارد و هر صبح و ظهر و عصر و مغرب و عشا مسلمانان را براى اظهار بندگى خود به مسجد فرا مىخواند؟ بخش زيادى از مردم مُحْرم و ديگر نيز 98 درصد با لباس سفيد و زنان نيز. همه يكرنگ و در يك سطح و از هر نژاد و هل ملت و كشور و همه زائر خانۀ خدا. همه احساس انس و الفت با يكديگر دارند. نزديك هم كه مىرسند با حركات چشم و صورت دوست و برادر زائر را تحويل مىگيرند و بدين وسيله دوستى خود را با او نشان مىدهند.
در مسجدالحرام
معمولاً پس از نماز صبح مطاف شلوغ است، اندكى تأمل كرديم با اين حال به زودى آفتاب سوزان بر مىآمد و تحمل را از ما مىگرفت، ناچار به راه افتاديم. يك دور كامل، چند قدم كمتر زديم تا به آغاز خط شروع رسيديم. توقف كوتاه زائران براى بوسيدن حجرالاسود و يا بلند كردن دست و گفتن بسم الله الله اكبر، چنان فشارى ايجاد مىكند كه برخى در اين فشردگى خرد مىشوند، پس از آن باز از اين فشار كاسته مىشود تا دور بعد.
هركسى در حال و هواى خويش ذكر مىگويد و دعايى مىخواند. زائران ايرانى دعاى ويژه اشواط را مىخوانند در اين صورت هم دعا كردهاند و هم عدد اشواط از دستشان خارج نمىشود.
شكل طواف افراد گونهگون است و هركدام ديدنى. دستهاى در يك خط مستقيم چسبيده به هم كه زورشان چند برابر ديگران است و نوعاً اسباب آزار ديگران مىشوند.
اگر سياه باشند كه معمولاً با لگدمال كردن ديگران حركت مىكنند و البته نه همۀ سياهان.
ايرانىها كاروانى حركت مىكنند كه در انداختن موج مؤثر است. غيرتخواهى، برخى را واداشته تا همسر خويش را در محاصره خود گرفته حركت كنند و البته همه در هم آميختهاند و نوعاً در حال خود و بىتوجه به اطراف خويش. اگر كسانى كه فتوا دادهاند كه مطاف تنها فاصله بين مقام و ديوار كعبه است، يكبار اين فشار را مىديدند، رخصت بيشترى مىدادند و البته برخى دادهاند، با اين حال دل زائر ايرانى بويژه براى طواف عمره و