91حج تمتع رضايت به طواف خارج از اين محدوده نمىدهد گرچه در طواف مستحبى در اين سوى مقام نيز قدم مىگذارند. تازه، طواف كه تمام شود دشوارى نماز طواف در پشت مقام است. در پشت مقام هر از چند مترى كسانى به نماز ايستادهاند و مقاومتى جانانه از آنها يا محافظانش در برابر صف پرفشار جمعيت طواف كننده. هرچه به مقام نزديكتر نماز بخوانى بيشتر احتمال قطع نماز و خطر له شدن وجود دارد. همه اينها در ايام شلوغى است يعنى روز سوم ذىحجه به بعد. امروز در اطراف مقام كسى ممانعت از نزديك شدن به مقام و دست كشيدن به آن نمىكرد. حجرالاسود همچون گذشته غلغله بود و البته هيچ انسان عاقلى خود را در آن معركه درگير نمىكند مگر آنكه از بخشى از جان و جسمش گذشته باشد و گاه علاوه بر مردان زنان نيز اين گذشت را دارند و به قيمت ارتكاب دهجور حرام استلام حجر مىكنند. بعد از نماز طواف به مسعى آمديم و هفتبار اين مسير را طى كرديم رفت و شد نسبتاً خلوت بود و مشكل كم.
كار اداره مسجد نبوى و مسجدالحرام مربوط به شركت «دله» است. مسجدالحرام و مسجدالنبى با استفاده از رديف بودجه مملكتى بازسازى و اداره مىشود اما سود حاصل براى شركتهاى مهندسى و ادارۀ آن به جيب اشخاص معينى مىرود. چه سيستمى مطمئنتر و پرسودتر و فريبكارانهتر از اين شيوه؟ همه نيز خادم را دعا مىكنند و در تاريخ نيز به يادگار مىگذارند كه خادم فلان چه قدر حرم را توسعه داد و چند متر بر زمين مسجد افزود و لوحى يادگار...!؛ حتى نام پيامبر صلى الله عليه و آله نيز به بهانۀ توحى پاك كنار گذاشته مىشود و الله جايگزين آن مىشود، نام خادم بر الواحى مىآيد چنانكه خيابانها نيز به نام «طريق ملك...» و ديگران.
نظافتچىهاى بنگلادشى و ديگر كشورها كار سقايت و تميز كردن مسجد را به عهده دارند، هر از چند ساعت دستۀ زيادى از آنها در گوشهاى از مسجد ظاهر مىشوند، طناب ضخيمى گرد محيطى مىكشند و عدهاى نيز به شستن مشغول و هرچه هست دم آب مىبرند و اين نوعاً شامل دهها جفت سرپايى جامانده در اين گوشه و آن گوشه مىشود.
امسال احساس كردم ظروف كمترى براى آب گذاشتهاند، شايد هم من اشتباه مىكنم، به هر حال در فرصتهاى بعدى دقت بيشترى خواهم كرد.