449كنيد. كار سختى بود، هم مشكل ايجاد مىشد و هم يك نوع اعلام ورشكستگى بود و به دنيا اين را اعلام مىكرديم. به امام عرض كردم: مىشود صرفهجويى در هزينهها كرد و ايشان فرمودند: آيا ممكن است؟ عرض كردم: بله ممكن است. ايشان فرمودند: اگر اين باشد، نظم همين است و دستور دادند و ما كار را طراحى كرديم. اولين صرفهجويى اين بود كه به هر كاروانى 10 نفر اضافه كرديم و در هر مسكنى تعدادى را اضافه و در كارهاى ديگر هم همينطور. آن سال كمى بيشتر از 98 ميليون دلار شد.
امكانات امروز؟
با گذشته قابل قياس نيست. هرچند شايد امكانات امروزه كافى و وافى نباشد.
تعداد حاجىهاى آن سال؟
آن سال كه اين حادثه رخ داد، حجاج ايرانى 49999 بود، كه بيشترين تعداد حاجىها بود و سالهاى قبل كمتر بود. جمع كل حجاج آن سال حدود 700 تا 800 هزار نفر بود.
سختترين بخش مديريتى در آن زمان؟
همان مسئله تأمين مسكن بود كه خيلى مشكل داشتيم و به فضل خدا الآن ديگر اين مشكل حل شده است.
چه توصيهاى به مديران كاروانها داريد؟
در گذشته مديريت كاروان، مديريت همۀ كارها بود. اكنون مديران به شكل گذشته مديريت ندارند و مديران فعلى به تناسب وضعيت موجود بايد دو جنبه را رعايت كنند:
شايستگى علمى و اطلاعات عمومى بهخاطر وضعيت عربستان؛ تا رفتار آنان نمودار انقلاب باشد. چون سطح معلومات زائران هم بالاست. مدير بايد خواستهها و نيازها را پوشش دهد. ما براى كادرسازى و آموزش بايد بيش از اين سرمايهگذارى كنيم.
از مشكلات امروز حج؟
يكى از ضعفهاى موجود آشنا نبودن زائران، بهويژه مديران كاروانها با زبان عربى است. شرايط امروز جهان اسلام و انقلاب اسلامى ايجاب مىكند كه زائرانى كه به حج مشرف مىشوند، به زبان عربى آشنا باشند.