213نمادهاى فراوانى به چشم مىخورد كه معمولاً سابقهاى در تمدّن اسلامى دارد، آنهم از نوع معمارى عثمانى و... كه تنوع آنها مىتواند عمق روح دينى اين ديار را نشان دهد.
* بخش ديگر مربوط به حضور قوميتهاى مختلف در حج است. مردمانى كه از بلاد مختلف آفريقا، آسيا، اروپا و... به حج مىآيند. آنان افزون بر اينكه هر كدام لباس محلّى ويژۀ خود را دارند، علائمى را نيز انتخاب كرده و روى لباسشان نصب كردهاند تا شناخته شوند. ايرانىها در سالهاى اخير، با لباسهاى متحدالشكل مىآيند. اين مسأله در بارۀ ساير قوميتها نيز گهگاه وجوددارد و تفاوتها و انعكاس آنها در مقايسه با يكديگر بسيار جذاب خواهد بود. اين كارى است كه در اين قسمت انجام مىگيرد.
* نكتۀ ديگر، ثبت حالات زائران كشورهاى مختلف به لحاظ عبادى و زيارتى است كه هر يك بهگونهاى و به شكلى حالت حضوع و خشوع خود را نشان مىدهند. ثبت اين بخش نيز زيباست.
* بخش ديگر كه مورد توجّه آقاى ناطقى است، بازار است. نوع گفتگوها، اجناس مبادله شده و چهرههاى ملل گوناگون در فضاى رنگارنگ بازار، خود از مسائلى است كه مىتواند در اين تصاوير برجسته شود.
نقش حج در خارج كردن دنياى اسلام از چالشهاى فراروى آن
يكى از زائران حجّ امسال، دكتر محسن اسلامى است كه متخصص روابط بينالملل است و در بارۀ وضعيت دنياى اسلام و چالشهاى جدّىِ فراروى آن، با توجّه به سوابق، مسائل جارى و دشوارىهاى آينده، نوشتهها و انديشههايى دارد. وى در مصاحبه با زائر شمارۀ هشتم، در اين باره كه نقش حج را در مواجهه با چالشهاى جهان اسلام چگونه ارزيابى مىكنيد؟ گفت:
«نقش حج بهعنوان عنصر وحدتبخش وسازنده در جهاناسلام و بهعنوان يك متغيّر بسيار تأثيرگذار، كمتر از سوى دولتمردان و نظريهپردازان جهان اسلام مدّ نظر قرار گرفته است؛ چنانچه به تاريخ اسلام بنگريم، خواهيم ديد كه نقش حج در زمان رسولاللّٰه صلى الله عليه و آله در تنظيم رفتار و رويۀ مسلمانان، بىاندازه اهميت داشته است.