263سخت‌تر است كه او را نمى‌برى ؟ آن كارد به سخن آمده گفت : اى پيغمبر خدا، بر من خشم مگير : «اَلخليلُ يأمُرُني وَ الجَليلُ يَنهاني» ¹. مروى است كه فرشتگان در اين كار متعجّب بودند و در مقام تحيّر مى‌گفتند كه : آيا ابراهيم عليه السلام سخى تر است كه فرزند را در راه خدا فدا مى‌سازد يا اسماعيل عليه السلام جوانمردتر است كه به رضاى خدا جان مى‌دهد ؟ پس جبرئيل مأمور شد كه گوسفندى از بهشت به فداى اسماعيل عليه السلام بياورد. به روايتى :

گوسفند نازل شد از آسمان بر كوهى كه در جانب راست مسجد مِنىٰ ² و در سياهى مى‌خورد و در سياهى راه مى‌رفت و در سياهى مى‌چريد و سرگين مى‌انداخت (يعنى در علفزار)، و رنگش سياه و سفيد [ بود] و فراخ چشم، و شاخ بزرگ داشت. و به روايت ديگر : جبرئيل آن گوسفند را از جانب كوه ثبير كشيد (يعنى از بهشت آنجا نازل شده بود)، و فرزند را از زير دست ابراهيم عليه السلام كشيد و گوسفند را بجاى او خوابانيد، و ندا به ابراهيم عليه السلام رسيد از جانب چپ مسجد خيف كه : يا ابراهيم، خواب خود را درست كردى، ما چنين جزا مى‌دهيم نيكوكاران را، اين ابتلا و امتحانى بود هُويدا ³؛ چنانچه در سورۀ صافّات مى‌فرمايد : «وَ نٰادَيْنٰاهُ أَنْ يٰا إِبْرٰاهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيٰا إِنّٰا كَذٰلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّ هٰذٰا لَهُوَ الْبَلاٰءُ الْمُبِينُ وَ فَدَيْنٰاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ » ⁴. پس ابراهيم عليه السلام دست و پاى فرزند را بگشاد و پاى گوسفند را بست، و گفت : اى فرزند، جبرئيل سلام خدا را به تو آورده و مى‌گويد كه به تيغ بلا صبر كردى و رسم اطاعت و تسليم به جا آوردى؛ دست به دعا بردار و هرچه مُراد تو است بخواه، تا حاجت تو را روا كنم. اسماعيل عليه السلام دست برداشته گفت : خدايا هر كه را از امّت پيغمبر آخرالزّمان كه در حالت جان دادن زبان او بر شهادت توحيد روان باشد، گناهان او را به من ببخش. جواب آمد : يا اسماعيل، مرادت را برآورديم و به تو بخشيديم گناهكاران را ⁵.

مروى است كه چون ابراهيم عليه السلام گوسفند را ذبح كرد، شيطان آمد، گفت :

يا ابراهيم عليه السلام ، نصيب مرا بده از اين گوسفند. فرمود : تو را چه نصيب در آن هست و آن