247هفتم، خودش چيزى از او بخورد، اگر چه كم باشد.

هشتم، افضل در قربانى شتر است، و كمتر از او در فضيلت گاو، و كمتر از او گوسفند، و كمتر از همه بز است، و احسن از همه گوسفند است، اگر چه در فضيلت كمتر از دو تا[ ىِ اوّل] است ¹.

تدبّر : چون حاجّ ذبح قربانى كند، ياد آورد كه اين ذبح اشاره به آن است كه : به سبب حجّ به نفس امّاره و شيطان، غالب شدم، و ايشان را كشتم، و از عذاب الٰهى خلاص شدم؛ پس در آن وقت سعى كند در توبه و بازگشت از اعمال قبيحه كه سابق مرتكب بود (و امّا در اين اشاره صادق باشد)، و فِى الجمله شيطان و نفس امّاره را ذليل كرده، حلقوم هَوىٰ ² و هوس و طمع را قطع نمايد، و از اين جهت رسيده است كه : علامت قبول حجّ آن است كه حال آدمى بعد از حجّ بهتر از سابق گردد. و در خبر ديگر وارد است كه : از علامت قبول حجّ، ترك معاصى است كه سابق مى‌كرد، و بدَل كردن همنشينان بد را به همنشينان خوب، و مجالس لهو و غفلت را به مجالسى كه در آن ياد خدا مى‌شود.

ثواب : مروى است كه پيغمبر خدا صلى الله عليه و آله فرموده كه : چون در مِنىٰ ذبح كنى گوسفند قربانى را، يا نحر نمايى شتر قربانى را، بوده باشد براى تو به هر قطره‌اى از خون آن كه حسنه نوشته شود براى تو در مستقبل عمر تو ³.

فايدة : بدان كه اسباب قرب بسوى خلّاق عالم مختلف است، از جملۀ آنها قربانى است؛ و قربان (بر وزن فعلان)، مشتقّ است از قرب به معنى «ما يُتَقَرَّبُ بِه» ⁴ مثل قرآن؛ و قربانى اقسامى دارد كه به بعضى از آنها اينجا اشاره مى‌شود :

اوّل، قربانىِ توبه، كه خداوند عالم ارادۀ قبول توبۀ آدم عليه السلام فرمود؛ جبرئيل آمد، مناسك حجّ را به آدم عليه السلام تعليم داد، [ او] اعمال حجّ را به عمل آورد و قربانى كرد تا