157صفوان بن يحيى بجلى مؤلف سى كتاب (متوفاى/ 210 ه) و صدها مجتهد توانا و محقق مانند شيخ مفيد، و سيد مرتضى و شيخ طوسى و ابن ادريس و محقق حلّى و علامه حلّى كه آثار گرانبهايى از خود به يادگار نهادهاند.
شيعه نه تنها در اين علوم تلاشگر و خدمتگزار بوده، بلكه در ديگر علوم مانند تاريخ، رجال و درايه، شعر و ادب نيز خدمات شايانى را به جهان اسلام عرضه كرده است كه ذكر نام و اسامى آنان در اين مختصر نمىگنجد.
آنچه گفته شد مربوط به علوم نقلى است، ولى در علوم عقلى مانند كلام و فلسفه بر تمام مذاهب، تقدم داشتهاند، زيرا شيعه بيش از تمام فرقههاى اسلامى به عقل بها داده است. و با الهام از گفتارهاى اميرمؤمنان و فرزندان معصوم او عليهما السلام در تبيين عقايد اسلامى بيش از حد كوشش كرده، و متكلمان عاليقدر و فلاسفه بزرگ به جهان اسلام تحويل داده است، و كلام شيعى يكى از پربارترين مكاتب كلام اسلامى است كه علاوه بر كتاب و سنت از عقل و خرد به نحو شايسته بهره مىگيرد.
يكى از پايههاى تمدن علمى، شناخت عالم طبيعت و قوانين آن است، و در عصر حضرت صادق عليه السلام شاگرد نامدار او جابربن حيان در علوم طبيعى به پايهاى رسيد كه او را امروز پدر شيمى مىنامند.
و در تدوين علوم جغرافيا، يعقوبى (متوفاى / 290) نخستين