362نپرداخت، بلكه در ذلّت و زحمت ايرانى‌ها باعث شده است.» ¹ امين الدوله خبر داده است كه قونسول جده ميرزا مصطفى صفاء الممالك بوده كه در ايام حج در مكه بوده و در نيمه راه جده به مكه، به استقبال امين‌الدوله آمده بوده است. ² ملاابراهيم كازرونى هم در سال 1315 نوشته است كه «هرچه خواستند، يعنى قنسول عجم و عمال او، ظلم به حجاج كردند.» ³

نيز گفته شده است كه در سال 1317 مأمور قونسول‌خانه ايران در جده، نفرى هشت روپيه معادل چهارتومان بابت دادن تذكره ايرانى به حجاجى كه از راه جده وارد مى‌شدند، دريافت مى‌كرده است. ⁴

ميرزا داود در سال 1322 گزارش از ظلم و اجحاف مأموران قونسولگرى ايران در جده داده است. وى مى‌نويسد:

«رعيت روس و انگليس و هر دولتى نفرى دو قروش مى‌دهند، رعيت ايران نفرى هفت قروش و نيم بايد بدهند!» ⁵ شگفت آن كه در بازگشت نيز باز اعلام شده بود كه هر حاجى ايرانى مى‌بايست دو ليره بپردازد.

ميرزا داود مى‌نويسد: روز ديگر حجاج همه در منزل حقير جمع شدند، كه چرا قونسول با ما چنين رفتار مى‌كند، معلوم شد مى‌خواهد از هر حاجى دو ليره گرفته و مرخص كند! حاج كه از جده مى‌خواستند بروند، هم مرخّص نمى‌كرد.

جمعى آمدند نزد حقير شكايت و گريه كردند، كه ما چه تقصيرى داريم، كه رعيّت ايران شده‌ايم؟ بخارايى‌ها و تبعه روس و انگليس رفتند، و ما رعيت ايران را محبوس كرده‌اند! رفتم عصرى بازديد جناب وكيل‌الدوله و به ايشان هم مطلب را گفتم. اول كه خبر نداشتند، بعد از تحقيق معلوم شد كه مردم راست مى‌گويند، يك نفر آدم از طرف هر دوى ما فرستاده، بعضى پيغامات سخت به قونسول داديم، آن وقت روز ديگر حاج جدّه را مرخص كرد، كه در روز بيست و چهارم حركت كرده، رفتند. مختصر اين است كه به واسطه وجود قونسول، بر تبعه ايران خيلى بد مى‌گذرد.» ⁶