359بروجردى مى‌نويسد: مطوّفين با احترام بيت الحرام، از شيعه و اهل سنت و جماعت جمعى هستند و بلاد اسلام فى مابين ايشان منقسم است. سيدعباس رييس المطوفين، شيعه اثناعشريه است. ¹ جداى از حمله‌دار و مطوف، شمارى خدمه كاروان نيز بودند كه با نام‌هاى جمال و عكام كار هدايت شترها را عهده‌دار بودند. جمال مسؤوليت شتر را داشته و عكام به عنوان خدمه بار و شتر، كار بستن بار شتر و مراقبت از حاجى را كه سوار كجاوه يا شكدف بوده را بر عهده داشته و افسار شتر را در دست مى‌گرفته است. ² جمال‌ها نوعا عرب بوده‌اند اما كار عكامى را گاه خود ايرانى‌ها نيز بر عهده مى‌گرفته‌اند. ³

وظايف و اقدامات قونسول ايران در جدّه

براى حل و فصل دشوارى‌هاى ايرانى‌ها، به ويژه صدور تذكره ايرانى، نماينده‌اى از طرف دولت ايران و در واقع زير مجموعه سفارت ايران در عثمانى، در شهر جده بوده كه البته روشن نيست از چه زمانى در اين شهر اقامت گزيده است. در اين بندر، شمارى تاجر ايرانى نيز زندگى مى‌كردند، ⁴ اما شمارشان آن اندازه نبوده است كه به خاطر آنان ايران دفتر كنسولى در آنجا داير كرده باشد. طبعاً ايجاد اين دفتر، براى اداره كار حجاج بوده است.

فراهانى در سال 1302 از حضور تذكره‌خانه‌اى براى هر دولت در جده ياد كرده، از جمله دولت ايران، تا «مراقبت احوال حجاج خود را نمايد كه به او ظلمى نشود.» ⁵ در اين وقت، قونسول ايران حاجى ميرزا حبيب اللَّه بوده كه به گفته فراهانى، مردى فرهنگى بوده و كتابى مفصل در احوال متمهدى سودان كه صيت و صوتش آن زمان دنيا را پركرده بود، نوشته بوده است. فراهانى خلاصه آن كتاب را در سفرنامه خود آورده است. ⁶ اين قونسول در برخى زمان ها به طور دائمى و گاه به صورت موقت در جده اقامت مى‌گزيده است. در موارد موقت، سه ماه پيش از مراسم حج عازم اين شهر مى‌شده و پس از بازگشت حجاج، او نيز جده را ترك مى‌كرده است. ⁷