357نوشته وى «در مكه قريب سى نفر مطوّف شيعه و سنى است كه از جانب شريف مكّه معيّن و به منزله زيارت‌نامه خوان هستند و اغلب پدر بر پدر مطوّف بوده‌اند.» وى با اشاره به تلاش آنها پيش از ايام حج در رفتن به شهرهاى مختلف و جلب مشترى، از پيوند آنها با حمله‌دارها سخن گفته و مى‌نويسد كه آنها با دادن پول به حمله‌دارها، براى هر حاجى يك ريال فرانسه، از آنان مى‌خواهند تا حاجيان بيشترى را به آنان بسپارند. حمله‌دار نيز با ستايش از آن مطوّف، حجاج را به سمت وى هدايت مى‌كند. پس از آن در هر بندرى كه حجاج وارد مى‌شوند، نماينده مطوّف نشسته و حجاج را تحويل مى‌گيرد. پس از آن كارهاى حاجى با مطوّف است كه بخشى از درآمدش را هم به شركاى قافله؛ اعم از شريف مكه و پاشا و قونسول مى‌دهد. ¹

نايب الصدر در سال 1305 اطلاعات قابل توجهى از مطوّف‌ها داده است. وى با اشاره به اين كه مطوف‌ها غالباً شيعه هستند، فهرستى از اسامى مطوف‌هايى كه مسؤول اداره حجاج ايرانى بوده و بر حسب مناطق جغرافيايى ايران تقسيم كار كرده بودند، به دست داده است. «مطوّف شيرازى و هندى سيد ابوالفضل، مطوّف يزدى و اصفهانى آقا شيخ حيدر، مرد خوبى است و متديّن، برادر امّى سيد ابوالفضل مطوّف مازندرانى‌ها و استرآبادى‌ها، سيد حسين برادر مرحوم سيد منصور مطوّف كاشانى و كرمانى و ...» و به اين ترتيب نايب الصدر نام تمامى مطوف‌هايى كه عمدتا از اشراف و سادات هستند و هر كدام اختصاص به شهرى و منطقه‌اى از ايران دارند، ياد كرده كه بسيار جالب توجه است. ²

همچنين نايب الصدر از تلاش هاى مشيرالدوله سپهسالار ياد كرده كه در زمان سفارتش - در استانبول - در اين قبيل امور حجاج «انتظام» ايجاد كرده و «كسى مجبور نيست» كه تحت نظارت مطوف خاصى در آيد، بلكه «هر كس را بخواهد اختيار مى‌نمايد و مبلغ دو ريال فرنگساوى حق آنهاست كه دليل بايد بشوند براى تعليم مواضع و مواقف؛ با كرايه مال و شكدف با اطلاع اينها مى‌شود.» ³