346حالى است كه طول كاروان هزار ذرع بوده است. ¹ در اين مسير در فواصل اندكى قراولخانه بوده و به مقدار هر دو فرسنگى، يك قلعه با شمارى نيرو حضور داشته و ابتدا و انتهاى كاروان مراقبت مى‌شده است. ² دزدى شامل حال صحراى منا هم مى‌شد. امين‌الدوله دو بزغاله را كه براى كشتن آورده بودند، از رأفت در پشت چادر نگه داشته گفت براى آنان علف فراهم كنند. «هنوز علف نرسيده، عرب‌ها يكى را دزديدند و ديگرى در فراق رفيق خود نالان بود كه به جزئى غفلت آن هم به سرقت رفت.» ³ اين دزدى شكل‌هاى ديگرى هم داشت.

جمّالى قول دادن شتر داده پولى توسط دلال گرفته و صبح روزى كه حجاج از مكه عازم مدينه شدند، نه از شتربان خبرى هست و نه شتر. ⁴

ماليات راه و تذكره

يك زائر، از هر مرزى كه عبور مى‌كرد، وقتى وارد حجاز مى‌شد، لزوماً بايد پولى بابت تذكره به دولت متبوع خود و پولى بابت اخوه به اعراب سر راه و پولى براى شريف و والى كه البته غير مستقيم توسط حمله‌دار صورت مى‌گرفت، بپردازد. اين افزون بر گمرك يا بهانه‌هاى ديگرى است كه وسيله‌اى براى گرفتن پول از زائران مى‌باشد.

در تمام سفرنامه‌هاى موجود به اين قبيل پرداخت‌ها به طور مكرر اشاره و از آنها گله شده است. حتى ثروتمندى چون ظهيرالملك هم از اين مسأله ناليده، مى‌نويسد: «پول است كه به انواع و اقسام مختلف متصل بايد داد. يك نفر حاجى... حساب نمود از ورود به خانقين تا مكه متبركه هر يك تذكره مبلغ بيست و پنج تومانِ ايران تمام مى‌شود.» ⁵

نايب الصدر در سال 1305 از انواع پول‌هايى كه به هر دليل در جده از مسافران تازه از راه رسيده گرفته مى‌شود، سخن گفته است. ⁶ همو از شراكت ويس قونسول ايران در جده با جمال و شريف و مطوف و مخرج و حمله دار سخن گفته و اين كه «چون