331مشغولم.» ¹ و نوشته است: «در تخت روان مطالعه كتاب خلاصة الوفاء و آداب و سنن زيارت مدينه منوّره از من فوت نمى‌شد». ² اين در حالى بود كه كجاوه تلاطم زيادى داشته و امكان مطالعه در آن نبوده است.

فتاوى علما در تحريم راه جبل

سند مهمى كه در اين زمينه در دست است و به وسيله شيخ شهيد فضل اللّه نورى تنظيم شده، مجموعه‌اى از فتاوى علماست كه پس از حج سال 1319 در اين باره صادر شده است.

مقدمه اين سند را شيخ فضل‌اللّه كه خود در آن سال مشرف بوده نگاشته و حكايت آزار و اذيت فراوان و تلفات بى حد و شمار اين مسير را گزارش كرده است. اين سند كه متن فتواى تحريم خود شيخ است، به همراه فتاوى علما در سال 1320 به چاپ رسيده است. ³ شيخ فضل اللّه در اين متن تحريمه، با اشاره به سفر خود در سال 1319 از راه گيلان و اسلامبول از نيت اوليه خود براى بازگشت از طريق شام ياد مى‌كند. اما در مكه از اين قصد منصرف شده بناى بازگشت «از طريق جبل» را گذاشته و با وجود مخالفت جمعى از همراهان، اصرار بر آمدن از اين راه مى‌كند.

وى روز دوم محرم سال 1320 از مكه به راه افتاده و در هيجدهم ربيع الاول - يعنى دو ماه و نيم بعد - به يك فرسنگى نجف اشرف رسيده است.

شيخ با تحمل شدائد راه دريافته است كه با وجود مخالفت برخى از همراهانش، حكمت آمدن از اين راه آگاهى يافتن از دشوارى‌هاى اين راه و زمينه سازى صدور فتواى تحريم از طرف خود و ساير علماى نجف براى رفتن از اين مسير بوده است. وى مى‌نويسد:

مجملاً با جمعيّت وافره حاج در اين سال كه سنين متماديه همچه جمعيتى ديده نشده بود و جمعى از علما و اعيان و اشراف همراه بودند، چنان امر سخت شد كه هيچ