321دست داده و ويژگى‌هاى هر يك را ذكر نموده است. 1 از مطالبى كه نايب الصدر در سال 1305 و 1306 آورده، روشن مى‌شود كه تقريباً مهم‌ترين نگرانى حجاج از ناحيه تعيين مسير بوده و آنان از هر حيث تلاش مى‌كرده‌اند تا اطلاعاتى در بارۀ مسير بازگشت پيدا كنند. وى كه گزارش روزانه سفرش را نوشته، از زمانى كه پس از اعمال حج به مدينه مشرف شده، به طور مرتب در اطراف مسير بازگشت و گفتگوى حجاج در باره آن و اين‌كه راه دريايى بهتر است يا راه جبل و جز آن، سخن گفته است. 2 در جمع، براى رسيدن حجاج ايرانى به حجاز؛ اعم از مكه يا مدينه، چهار مسير اصلى وجود داشت:
الف: مسير دريايى از جنوب ايران به جده
يكى از مهم‌ترين مسيرهاى حج براى ايرانيانِ ساكنِ فارس و جنوب كشور، مسير دريايى از خليج فارس بوده است. در اين مسير، حجاج از طريق بندر بصره، بندر عباس، بندر لنگه، بندر بوشهر و برخى ديگر از بنادر جنوبى ايران، با كشتى به جده مى‌رفتند. مسير كشتى از خليج فارس به سمت درياى عمان و اقيانوس هند بوده، سپس كشتى به سمت يمن حركت كرده، از آنجا وارد درياى سرخ مى‌شد و در بندر جده لنگر مى‌انداخت.
دراين روزگار، كشتى‌هاى مسافرى اين مسير، به‌طور عمده، از آنِ شركت‌هاى انگليسى يا ديگر كشورهاى اروپايى بوده و كاركنان آنها انگليسى، هندى و برخى نيز عرب بوده‌اند. 3 در سال 1306 افزون بر كشتى‌هاى انگليسى، از يك كشتى كه متعلّق به پسر مرحوم حاج زين العابدين تاجر شيرازى، ساكن بمبئى ياد شده كه البته عمله آن در مقايسه با كشتى‌هاى ديگر، خيلى بد وصف شده و شهرت آن را خدشه‌دار كرده‌اند. 4 دشوارى سفر با كشتى، براى ايرانيانى كه با آن آشنا نبوده و عادت به كشتى سوارى نداشته‌اند، درد سرهاى زيادى را ايجاد مى‌كرد. در بسيارى از سفرنامه‌هايى كه در اين دوره، گزارش اين سفر