312
منابع
براى شناخت آيين حج‌گزارى ايرانيان در دوره قاجارى (1210- 1343قمرى) مهم‌ترين منبع، سفرنامه‌هاى حجّى است كه در اين دوره توسط درباريان، دبيران و عالمان نوشته شده است. تعداد اين سفرنامه‌ها بالغ بر سى عنوان است كه بيش از نيمى از آنها به چاپ رسيده و در دسترس عموم است.
گفتنى است در ميان ده‌ها سفرنامه‌اى كه در دوره قاجارى در گزارش سفر حج نوشته شده، تنها چند نمونه به طور عمومى شناخته شده است كه از آن جمله مى‌توان به «سفرنامه فرهاد ميرزا» (1292) و «سفرنامه نايب الصدر شيرازى» (1305) اشاره كرد. با اعتراف به اين كه اين دو نمونه سفرنامه، حاوى آگاهى‌هاى ارجمندى از سفر حج بوده و مطالب خواندنى فراوان ديگرى در آنها آمده است. بايد گفت، ساير سفرنامه‌هاى اين دوره، هر يك به فراخور دانش و حال و هواى مؤلف، مشتمل بر مطالب ارزشمندى از اين سفر؛ اعم از آگاهى‌هاى دينى، تاريخى و اجتماعى است.
بديهى است به يُمْن اين سفرنامه‌هاست كه ما امروزه مى‌توانيم گزارش نسبتاً جامعى از حج‌گزارى ايرانيان در دوره قاجارى در اختيار داشته باشيم. اين افزون بر اطلاعات جغرافيايى است كه در باره شهرهاى ايران و عراق و شام و نيز مكه و مدينه در اين قبيل آثار آمده و لازم است كه به گونه‌اى عالمانه طبقه بندى شود تا بهتر مورد استفاده قرار گيرد.
مى‌توان گفت در دوره قاجارى، به ويژه ازسال 1260هجرى به‌اين سو، سفرنامه نويسى يا به اصطلاح آن روزگار «روزنامه سفر» به طور جدّى در دستور كار فرهيختگان عصر قاجارى كه عشق به تأليف و نگارش داشتند، قرار گرفته است. اين حركت، به پيروى از آثار مشابهى بوده است كه برخى از غربيان، از قرن چهاردهم ميلادى به اين سو، تحت عنوان «سفرنامه» نوشته و به مرور در هند و ايران در دسترس