308بخش اول مقاله به اين مسأله (روابط قاجار با عثمانى) پرداخته شده است. در بخش بعدى راه‌هاى سفر حج و دشوارى‌هاى آن مطرح شده است. مؤلف در اين قسمت به چهار مسير اصلى حجاج ايرانى اشاره كرده است: الف: مسير دريايى از جنوب ايران به جده؛ ب: راه جبل؛ ج: راه شام؛ د: راه اسلامبول به جده. يكى از عادى‌ترين مشكلات كاروان‌هاى حج در مسيرهاى بيابانى، گرفتارى آنان در ميان اعراب بدوى غارت‌گر بود. نگارنده در بخش بعدى به اين مسأله پرداخته است. ماليات راه و تذكره عنوان بخش ديگرى است كه در آن به اخذ وجوه از زائران به بهانه‌هاى مختلف اشاره دارد. در محور بعدى مباحث مربوط به اداره امور حج مطرح شده است. در اين بخش سرپرستى حجاج عجم، حمله‌دارها و مطوّف‌هاى حجاج عجم و وظايف و اقدامات قونسول ايران در جدّه بررسى شده‌اند. بخش‌هاى ديگر مقاله عبارتند از: برخورد ساكنان مكه و مدينه با ايرانيان، ايرانيان و شيعيان نخاوله، زيارت اماكن، پرداخت وجوه مختلف به خواجگان و خدّام، وروديه بقعه ائمه در بقيع، دشوارى‌هاى مذهبى شيعيان و تقيّه، حجاج ايرانى و گذران اوقات در ايام حج و حجاج و بيمارى‌ها.
مقدمه
در فقه اسلامى، انجامِ عملِ حج براى هر مسلمان - كه توان مالى و جِسمى انجام آن را داشته باشد - يك بار در عمر واجب است.
حج، در دو بخش انجام مى‌شود:
1- حاجى تا پيش از فرا رسيدن روز نهم ماه ذى‌حجه، در طول ماه ذى قعده و ذى حجه، بايد «عمرۀ تمتع» انجام دهد و از مكه خارج نشود تا نوبت بخش دوم اعمال برسد. 2- از روز نهم ذى حجه؛ يعنى روز عَرَفه بخش دوّم آغاز مى‌شود؛ يعنى حاجى، عصر روز عرفه - از ظهر تا غروب - را در عرفات مى‌ماند يا به اصطلاح «وقوف» مى‌كند. بخشى از شب دهم را در مشعرالحرام توقف كرده و از صبح روز دهمِ ذى