168 ادله قائلان به وجوب اتمام در اماكن چهارگانه

دليل اول: آيه شريفه

(إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللّٰهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ الَّذِي جَعَلْنٰاهُ لِلنّٰاسِ سَوٰاءً الْعٰاكِفُ فِيهِ وَ الْبٰادِ وَ مَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحٰادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذٰابٍ أَلِيمٍ) (حج: 25) ¹

كسانى كه كافر شدند و مؤمنان را از راه خدا بازداشتند و [همچنين] از مسجدالحرام، كه آن را براى همه مردم برابر قرار داديم، چه كسانى كه در آنجا زندگى مى‌كنند يا از نقاط دور وارد مى‌شوند، [مستحق عذابى دردناك‌اند] و هركس بخواهد در اين سرزمين از راه حق منحرف گردد و دست به ستم زند، ما از عذابى دردناك به او مى‌چشانيم. ²

بررسى دلالت آيه

علامه حلى نقل مى‌كند:

مرحوم ابن‌جنيد بعد از بيان نظر خود مبنى بر «منع تقصير در اماكن چهارگانه» به اين آيه شريفه استناد مى‌كند و دليل خود را تساوى مستفاد از آيه، نسبت به مسافر و مقيم در مسجدالحرام مى‌داند. ³

اشكال مرحوم نراقى

مرحوم نراقى در پاسخ به ادله قائلين به تعين اتمام، درباره اين فقره از آيه شريفۀ (سَوٰاءً الْعٰاكِفُ فِيهِ وَ الْبٰادِ) مى‌گويد: «و اما جواب از آيه اين است كه آن، دلالتى بر مدعا ندارد». ⁴

در توضيح عدم دلالت بايد بگوييم: آيه، طبق تفسير مرحوم علامه طباطبايى، ⁵ در مقام بيان «تساوى حقِ عبادت كردن براى مسافر و مقيم» است؛ يعنى همگان مى‌توانند در آن مكان عبادت كنند و كسى حق ندارد ايشان را از اين عمل باز دارد. اين معنا، مستفاد از رواياتى است كه در ضمن اشاره به آيه شريفه، بيان مى‌كنند كه نمى‌توان حاجيان را از عبادت در مسجدالحرام منع كرد. ⁶