183مال به صورتى بى‌جاست، و منعكس كننده چنين حالتى است. 1
- ... چطور انسان مى‌تواند با اين عمل تقرب إلى الله كند؟ قربانى يعنى انسان با اين كار تقرب إلى الله پيدا كند. مى‌خواهد به خدا نزديك بشود. مگر خدا دستور تبذير به ما مى‌دهد؟ مگر ما با گناه مى‌توانيم به خدا نزديك بشويم؟ گفتند: اين گناه نيست؛ براى اينكه اين را در راه خدا مى‌كشد. گفتم: اين چه در راه خدا كشتنى است؟ به طور كلى در آن موقع نظر من اين بود و همچنين تا به حال با مطالعات بعدى هم، نظر من اين است كه اگر يك حاجى، گوسفندى را مى‌كشد كه زير خاك مى‌رود، اصلاً قربانى حساب نكند و قربانى‌اش را انجام نداده است.
- ... به هر حال، شايد با تحقيق بيشتر به اين نتيجه رسيد كه در اين شرائط شايد بشود گوسفندى به نيابت، در خارج از منا هم ذبح گردد. 2
- البته بر حجاج مكه و حرم، اصلاً قربانى واجب نيست... حجاجى كه از بيرون مواقيت حرم مى‌آيند، قربانى مى‌كنند. تازه اگر كسى (توان مالى) نداشته باشد، به جاى قربانى، ده روز، روزه مى‌گيرد. 3
- ... بنابراين، قربانى عملاً بر همه واجب نيست و همه قربانى نمى‌كنند. 4
- ... اين در روايات ما هست، تا كسانى كه [امكانات] دارند و قربانى مى‌كنند، از همان گوشت بخورند و [همين طور]، آن‌هايى هم كه ندارند. همه برادران و خواهران مسلمان بر سر يك سفره بنشينند و عملاً از يك غذا برخوردار شوند. اين اساس قربانى است. 5
- كسانى كه غير از اين مى‌انديشند و در اجماع با فقيهان ديرينى كه وضعيت امروزين منا براى آنان محسوس نبوده است، متوقف مى‌مانند، جاى بسى درنگ و تأمل دارد! زيرا فقه بايد فقهى متحرك باشد، نه فقهى جامد. بايد فقهى باشد كه بتواند بر اساس تطور و تحول و دگرگونى در شرايط زندگى اجتماعى، احكامى را كه مطابق با اصول قرآن و اصول سنت باشد و پاسخگوى نيازهاى تطور يافته اجتماعى مردم مسلمان و مردم جهان باشد، بيان كند». 6