67البته اين پاسخ بر مبناى كسانى كه موضوع حركت را جسم ندانند، درست است و اگر موضوع حركت جسم باشد، هرچند جسم برزخى و مثالى، پاسخ ياد شده باطل خواهد بود.
ب) پاسخ شيخ اشراق: شيخ اشراق(رحمه الله) در اينكه چگونه نفس با وجود مفارقت بدن مىتواند تكامل يابد، مىگويد:
كافى است كه نفوس ناقص، به نفوس مفارقهاى مانند افلاك متصل شوند، در اين صورت نفوس پاك در نتيجه اتصال با آن مفارقات، لذت برده و لحظه به لحظه كاملتر مىشوند. درحالىكه نفوس شر در اثر اتصال به مفارقات رنج و عذاب را خواهند چشيد. 1
ج) پاسخ ملاصدرا: ملاصدرا(قدس سره) تكامل انسان در عالم برزخ را به صراحت پذيرفته و در آثار خود به تفصيل آن را تبيين كرده است. وى نفس انسانى را در برزخ، به بذرى كه در زمين كاشته مىشود يا نطفهاى كه در رحم قرار مىگيرد، تشبيه كرده و معتقد است: «همانطور كه نطفه در رحم و بذر در زمين به تدريج رشد و نمو مىيابد و بر اساس اصلش ثمر مىدهد، نفس نيز در قبور برزخى رشد يافته و ثمر مىدهد». 2
صدرالمتألهين(رحمه الله) بر اساس مبناى معروف خود، يعنى جسمانية الحدوث و روحانية البقاء بودن انسان، مسئله تكامل در عالم برزخ را تبيين مىكند و مىگويد: