66 وجوده سيالا تدريجيا اي كان ثابتا فليس لوجوده قوة اي لا مادة له و ان ما له حركة فله مادة و ان ما لا مادة له فلا حركة لها. ¹

هر چيزى كه داراى قوه و استعداد باشد، وجودش تدريجى است و لذا متوقف بر حركت است. اما هر آنچه وجودش سيال و تدريجى نيست، قوه و ماده هم ندارد. نتيجه آنكه تكامل، فرع برحركت و حركت فرع بر ماده است و هركجا ماده نباشد، حركت و تكامل هم نيست.

با آنكه اشكال ياد شده بسيار مهم است، اما در كتب مربوط بابى جداگانه براى آن گشوده نشد و تنها در اثناى مباحث بدان اشاره كرده‌اند. ² شايد از آن رو كه برهان قاطع منطقى بر اثبات آن به دست نياورده‌اند. ³

تلاش ما در اين گفتار آن است كه در حد امكان، ديدگاه‌هاى متقدمان و معاصران، دربارة تكامل برزخى با رويكرد پاسخ به اشكال ياد شده، تبيين و ديدگاه مورد قبول ارائه گردد كه در اينجا به پاره‌اى از آن پاسخ‌ها مى‌پردازيم:

الف) پاسخ بوعلى‌سينا: شيخ‌الرئيس در اين باره مى‌گويد:

وجود بدن شرط پيدايى و وجود يافتن نفس است. اما شرط بقاى آن نيست. ازاين‌رو وقتى نفس از بدن مفارقت مى‌كند، در صورتى كه هنوز به كمال خود نرسيده باشد، امكان دارد كه بدون وجود بدن نيز به تكامل برسد. ⁴