65
1. تكامل برزخى از ديدگاه فلاسفه و متكلمان متقدم
مقدمه
برخى از صاحبنظران معتقدند آرايى كه از اساتيد حكمت همچون سقراط و افلاطون نقل شده است نشان مىدهد كه آنان نيز تكامل برزخى را باور داشتهاند ولى راهى براى اثبات آن در قالب براهين فلسفى و موازين منطقى نداشتهاند.
علامه حسن زاده آملى در اينباره مىگويد:
صاحب اسفار در آخر فصل 11 باب دهم، آرا و اقوالى از اساطين حكمت كه از مشكاة نبوت مقتبس بودند، چون سقراط و افلاطون، نقل مىكند كه ناظر به تكامل برزخى نفوساند. با اينكه اين مسئله را اهميت بسزاست و اعاظم حكما از قديمالدهر بدان قائل و معتقد بودند، ولى راهى براى اثبات آن به صورت براهين فلسفى و موازين منطقى ارائه ندادند. 1
اشكال اساسى كه در اثبات اين مسئله وجود داشته و ذهن صاحبنظران را به خود مشغول نموده است اينكه حركت، مشروط به ماده و حالت بالقوه است، در نتيجه اگر عالمى فاقد ماده و حالت بالقوه باشد، حركتى نيز وجود نخواهد داشت و به تبع تكاملى نيز محقق نخواهد شد. علامه طباطبائى(قدس سره) در تبيين اين نكته مىگويد:
وتبين ان ما لوجوده قوة، فوجوده تدريجي و هناك حركة و ان ما ليس