64 بازكاوى معناى تكامل برزخى

- منظور از واژه «تكامل» در اينجا، مطلق تحولات نفس است، نه استكمال مؤمنان. البته اگر همه حركات، استكمالى و اشتدادى تلقى شوند، تحول و تكامل به يك معنا خواهد بود. در اين صورت حركت تكاملى نفس كفار به معناى سير جوهر نفس آنان در دركات است؛ به عبارت ديگر مقصود از تكامل برزخى، رسيدن به استعدادهاى نهفته در هر شخص است؛ چه نيك باشد يا شر.

- مقصود از تكامل چيزى است كه پس از مرگ روى مى‌دهد، نه تجسم تكاملى كه در دنيا و در حيات شخص اتفاق افتاده است. پس اگر در حديثى گفته شده كه پيامد عملى خاص، نعمت، نقمت يا كسب فلان درجه يا دركه است، بر تكامل برزخى مورد بحث دلالت نخواهد داشت.

- تكامل برزخى، بر حركت اختيارى نفس به همان صورتى كه در دنيا و انتخاب بر سر دوراهى‌ها متصور است، متوقف نيست. بلكه بر فرض منتفى بودن اين گونه اختيار پس از مرگ، باز هم حركت تكاملى ممكن است.

- تكامل برزخى به مثابه قضيه موجبة جزئيه است؛ يعنى در مقابل ادعاى كلى «ممتنع بودن حركت نفس پس از ترك بدن»، اين نوشتار به دنبال بررسى «امكان حركت جوهرى بعضى از نفوس بعد از مرگ» است، نه كليت، دوام و ضرورت آن و نه كميت و لميت آن و نه حتى وقوع عقلى آن؛ يعنى هدف برداشتن مانع عقلى بر سر راه حركت نفس پس از بدن و باز كردن راه بر متون بى‌شمار نقلى، حاكى از چنين حركتى است. ¹