131ليل و تهجد، دو مفهوم جداى از يكديگرند؛ زيرا خداوند، در سوره مباركه مزمل كه از نخستين سورههاى نازل شده مىباشد، دستور قيام ليل را براى پيامبر(ص) صادر فرموده بود. 1 بنابراين، قيام ليل و تهجد، دو تكليف مىباشند كه در ادامه بحث، به بررسى و رابطه اين دو با هم مىپردازيم.
وجوب قيام ليل و نماز شب
درباره اينكه آيا نماز شب بر پيامبر(ص) واجب بوده است يا قيام ليل و نيز نسخ قيام ليل با (نٰافِلَةً لَكَ) ، نظريههاى متفاوتى از مفسران و فقيهان اهل سنت و شيعه بيان گرديده است كه به بررسى آنها مىپردازيم و ديدگاه مورد پذيرش خود را با ادله آن، طرح خواهيم نمود.
1. هنگامى كه سوره مزمل در مكه مكرمه بر پيامبر(ص) نازل گرديد، قيام ليل بر ايشان واجب شد. پيامبر(ص) و عدهاى از مؤمنان به اين واجب، همت گماشتند؛ تا اينكه اين عمل بر پيامبر(ص) و اصحابش، سخت و مشقتآور شد. از اينرو خداوند آن را با آخرين آيه سوره مزمل، نسخ نمود.
2. قيام ليل، بر پيامبر(ص) و ساير مسلمانان واجب بود. ولى با آيه تهجد در حق پيامبر(ص) و با وجوب نمازهاى پنجگانه در حق مؤمنان نسخ شد.
3. وجوب قيام ليل، از امت پيامبر(ص) با نسخ برداشته شد. ولى وجوب آن بر پيامبر(ص) باقى ماند.
4. قيام ليل و نماز شب، فقط بر پيامبر(ص) واجب بوده است. 2
5. قيام ليل، فقط بر پيامبر(ص) واجب بود و با آيه تهجد نسخ گرديد و تبديل به استحباب شد. 3