45همچنان كه تاريخ و ساير منابع اسلامى هم دلالت دارند كه كعبه نه تنها پيش از بيتالمقدس بوده، بلكه از زمان حضرت آدم وجود داشته و در تاريخ آمده است كه از زمانهاى قديم، تمام ملل و اقوام هند و فارس و كلدانيان و بودائيان و اعراب، كه معتقد به پرستش بودند، به كعبه احترام مىگزاردند؛ به طورى كه نوشتهاند از زمانهاى قديم هفت معبد بزرگ و عمومى بوده كه قديمىتر از همه، كعبه است. 1 از اينرو، موئير، خاور شناس مشهور انگليسى، در كتابى كه درباره شرح حال پيامبر اسلام(ص) نوشته، از تاريخنگارى بهنام ديودور - كه نيم قرن قبل از ميلاد مسيح مىزيسته - نقل كرده كه خانه كعبه قديمىترين محلى است كه بهعنوان بندگى خدا براى بشر ساخته شده است. 2 در جوامع روايى شيعه و سنى، روايات زيادى نقل شده كه دلالت بر وجود كعبه از زمان آدم دارد كه برخى از اين روايات، مربوط به دحو الأرض است. 3
اما بحث اين است كه آغاز مراسم حج و پيشينه تاريخى آن، به چه زمانى برمىگردد؟ آيا همزمان با وجود كعبه بوده يا از زمان حضرت ابراهيم؟
با توجه به اينكه در آيات قرآن، حج و كعبه به حضرت ابراهيم نسبت داده شده، لذا در اين مقاله بررسى تاريخى حج را در ضمن چهار دور، بهطور جداگانه مورد بررسى قرار خواهيم داد:
1. پيش از حضرت ابراهيم.
2. دوران حضرت ابراهيم.
3. پس از حضرت ابراهيم تا ظهور اسلام.
4. از زمان ظهور اسلام تا كنون.
1. پيش از بعثت حضرت ابراهيم(ع)
با توجه به مطالب مقدمه، كه در آن، موجوديت اجمالى كعبه پيش از زمان حضرت ابراهيم ثابت گرديد و با ضميمه اين مطلب كه كعبه اصولاً براى انجام مراسم حج