44كه حج در دوران جاهليت نيز بخشى از اين دوره است. بخش پايانى به حج از زمان ظهور اسلام تاكنون اختصاص يافته است. اين بخش خود به سه دوره تقسيم شده و هر دوره به صورت جداگانه بررسى شده است: حج در زمان پيامبر خدا(ص)، حج در زمان ائمه معصومين(عليهم السلام) و حج در عصر كنونى.

مقدمه

شكى نيست كه از نظر آيات مبارك قرآن، كعبه خانه‌اى كهن و منسوب به حضرت ابراهيم است، اما پرسش اين است كه آيا كعبه پيش از حضرت ابراهيم وجود داشته يا نه؟ همه مفسّران شيعه و بيشتر مفسّران اهل سنت بر آنند كه كعبه پيش از ابراهيم(ع) بوده و پيشينه آن، به زمان حضرت آدم، بلكه قبل از آن برمى‌گردد؛ چون از سويى ظاهر اطلاق آيه: ( إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنّٰاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبٰارَكاً ) ¹ اين است كه كعبه كهن‌ترين معبد است و از سوى ديگر همه انبيا براساس آيات 31، 58 و 59 مريم و آيات ديگر نماز و سجده مى‌گزاردند، پس اگر بگوييم قبله‌گاه آن‌ها غير از كعبه بوده، با اطلاق آيه سازگارى نخواهد داشت. ² و همچنين، اين آيه و آيه پس از آن، در مقام بيان مزاياى خانه خدا است كه نخستين مزيت آن، داشتن پيشينه طولانى و ممتد ذكر شده است؛ به اين معنى كه محلّى پيش از كعبه پرستشگاه عمومى مردم نبوده وگرنه اوّليت آن باطل خواهد شد.

دليل ديگر اينكه اين آيه در پاسخ به ايراد يهود در تغيير قبله به‌سوى كعبه است كه اعتراض كردند بيت‌المقدس سزاوار به استقبال است، چون‌كه قبل از كعبه ساخته شده و قبله گروهى از انبيا بوده است؛ خداوند به‌وسيله نزول اين آيه مباركه، پاسخ داد: اگر كعبه قبله قرار گرفت، جاى تعجب نيست، چون‌كه نخستين خانه توحيد و با سابقه‌ترين معبد در زمين است.