469باز شده و از ورود هرگونه وسيله نقليه در آن جلوگيرى مى‌شود، حركت جمعيت ميليونى زائران خيلى روان‌تر و سريع‌تر شده است. از ياد نمى‌برم در سال‌هاى قبل، مسير مشعر به منا، مشترك بين انسان و ماشين بود و انبوه زائران، راه خود را به سختى از ميان اتوبوس‌هاى پارك شده يا گير افتاده در سيل جمعيت، باز مى‌كردند.
زيبايى‌ها و نازيبايى‌ها
در جريان حج، اين تنها صحنه‌هاى زيبا و ماندگار نيست كه خودنمايى مى‌كند و هر بيننده‌اى را به شگفتى وا مى‌دارد. بلكه رفتارها و رويدادهاى نازيبايى هم هست كه مثل خار در حاشيه گل مى‌رويد و بر دل و جان آدمى مى‌نشيند. با عزيمت حاجيان از عرفات و مشعر، شهرى نازيبا از زباله‌ها و پس‌مانده‌ها بر جاى مى‌ماند. غذاهاى فاسد شده، ظروف يك‌بارمصرف، قوطى‌هاى آب و نوشابه، پوست و ضايعات ميوه‌ها و... بازيگران اصلى اين نمايش خفت‌بار هستند. بر اين عناصر، بايد بى‌مبالاتى دولت عربستان، به‌ويژه شهردارى و مراكز بهداشت را افزود كه از تدارك جايگاه‌هاى ريختن زباله و پس‌مانده‌ها و نصب آنها در محل استقرار و تردد زائران، غفلت مى‌ورزند. تعداد اين زباله‌دان‌ها، به‌ويژه در مشعرالحرام، بسيار اندك و ناچيز است.
در كشورهاى ديگر، مراكز خصوصى وجود دارد كه از راه جمع‌آورى رايگان و تبديل و بازيافت ضايعات، ضمن جلوگيرى از آلودگى محيط و استفاده بهينه از پس‌مانده‌ها، به ثروت‌هاى هنگفتى دست يافته‌اند. اندك نيست شمار كشورها و مؤسسات خصوصى كه اين پيشنهاد را به دولت عربستان داده‌اند. حتى مى‌توان جمع‌آورى سريع زباله‌هاى مشعر و عرفات و تبديل و بازيافت آنها را به مزايده گذاشت.
جنگ با شيطان در منا
به محض طلوع آفتاب روز دهم ذى‌حجه، ميليون‌ها زائر وارد سرزمين منا شدند. زائرانى كه ديشب را در مشعر به سر برده‌اند، پس از ورود به منا، اول به چادرهاى خود